زاویه دوم: بیماری و درام
بابک زمانی . متخصص مغز و اعصاب
میگویم «بفرمایید» میگوید «سال بدی داشتم، میدونید وضعیت اقتصادی که متعادل نیست. کارخونه ما ورشکست شد. مجبور شدیم بهخاطر بعضی مسایل دادگاه هم بریم» «خب علت مراجعه به بنده چیه؟» «همین دیگه بالاخره این همه استرس باعث مریضی میشه. از روزی که کارخونه را تحویل دادیم معلوم بود که یک اتفاقی میفته. از هفته گذشته صورتم را که میبینید، اعصاب طرف راست از کار افتاده. بالاخره اعصاب کار خودش را کرد» بیمار مبتلا به فلج عصب صورت است (بلز). این یک بیماری عضوی است که بهدلیل التهاب عصب هفتم مغزی رخ میدهد و ارتباط شناختهشدهای با استرس و فشارهای روحی ندارد. البته اغراق در نقش استرس در ایجاد بیماریهای مختلف نکتهای است که بارها به آن اشاره شده است. اینجا میخواهم به نقش داستان، آن هم داستان دراماتیک در تصورات پزشکی اشاره کنم. میخواهم بدون آنکه آن را تقبیح یا تشویق کنم بپرسم چرا شرح حال بسیاری از بیماریها جایی در یک داستان غمانگیز و پرهیجان برای خود پیدا میکند؟ داستانی که اگرچه غمناک است، اما آغاز و فرجامی دارد. داستان دراماتیکی که نهتنها دلیل قابلفهمی برای بیماریها فراهم میکند (بیماریهایی که معمولا بیمقدمه و بیدلیل میآیند) بلکه بیماری را هم حلقه گمشده داستانی میکند که محتاج معنابخشی توسط عاملی مهم و عاطفی همچون «یک بیماری» است. بیماری در جریان یک درام گاه معنایی اساطیری و ماورایی مییابد. معلوم است که آن همه رنج که «آن دشمنان» تحمیل کردند چه نتایجی به بار میآورد! شاید بیماری همچون مادهای چسبناک آتش اختلافها را به پیوندی درازمدت تبدیل کند! اما از اینها گذشته منطق داستانی، لباسی است که نگاه ما را نهتنها بر بیماری که بر تمام واقعیات آنگونه که رخ دادهاند، میپوشاند. هر نگاهی در اصل یک روایت است و هر روایتی یک داستان! و روایتهای ما از آنچه بر ما و دنیا میگذرد چقدر با هم متفاوتند! وقتی که میخواهید روایت را بردارید و به اصل ماوقع آنگونه که بوده بپردازید، تنها موفق میشوید این لباس را از تن واقعیت خارج و آن را لباسی دیگر بپوشانید. اگرچه لباس بعدی ممکن است لباسی برازندهتر و اندازهتر بر تن واقعیت باشد اما همچنان یک لباس است نه واقعیت عریان! شاید کراهت عریان واقعیت ما را بر آن میدارد که همواره به آن از ورای لباس داستان بنگریم یا شاید علت کراهت عریانی هم چشم ماست! چشمی که معتاد لباس شده و توان نگریستن به واقعیت عریان را ندارد. هرچه هست، گویی داستان و درام نیز همچون زمان و مکان ذاتی ذهن و نگاه هستند! وقتی دقیقتر نگاه کنید، خود بیماری و مکانیسم علمی آن هم درنهایت داستانی است و روایتی! یکروز داستان سردرد، داستان میکروب خلافکاری است لانه کرده در سینوس که در پایان خوش داستان و پلیسی، کارآگاهی بهنام آنتیبیوتیک آنجا را از شر او پاک خواهد کرد. اما همین سردرد میتواند قهرمان داستان دیگری باشد، داستانی که در آن سردرد نتیجه تغییرات مواد شیمیایی متعدد و مبارزه دایمی نیروهای الکتریکی مثبت و منفی در دو سوی دیواره سلولهای مغز است. بیتردید داستان دوم به واقعیت نزدیکتر است، اما اینجا هم رگههای درام اینبار بهشکل مدرنتر و شاید تحتتاثیر داستانهای علمی-تخیلی قابلشناسایی است! راستی این صحبتها یعنی چه؟ یعنی داستان بخش جداییناپذیر زندگی است و در هر شرایطی باید آن را پذیرفت. هرکس از هرچیز داستانی ساخت، اجتنابناپذیر و مقبول خواهد بود؟! قطعا چنین نیست. اذعان به حیات داستان در عمیقترین جنبههای زندگی ما و در کار پزشکی از دو جهت میتواند مفید باشد؛ وقتی بدانیم یک حادثه هیجانی، مثل یک بیماری از ابتدا توسط بیمار و همراهان به شکل یک داستان روایت میشود میتوان لایههای متعدد داستانی آن را یکییکی کنار زد و به هستهای، هرچند باز هم داستانی، اما بهمراتب واقعیتر دست یافت تا بتوان به تشخیص رسید. از سوی دیگر اذعان به این هسته داستانی حتی آن زمان که طبیبان تصور میکنند بدیهیترین واقعیات علمی را میدانند به آنها کمک میکند افسانهها را کنار زده و به توصیفی جدیدتر و واقعیتر از بیماری دست یابند!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.