|

زاویه اول: همه دکترهای «چخوف» به مناسبت یکصدوپنجاه‌وپنجمین تولدش

در ستایش دیوانگی

عبدالرحمن نجل‌رحیم .عصب‌شناس و عصب‌پژوه

شاید کسی مانند «آنتوان چخوف» (1904-1860) از مشاهدات و دانسته‌های علم پزشکی خود در خلق ادبیات داستان کوتاه و هنر نمایشنامه‌نویسی استفاده نکرده باشد. او به دوستش «روسولیموف» می‌نویسد: شکی ندارم که آموزش پزشکی تاثیر شگرفی بر کار ادبی من داشته است، دامنه مشاهدات مرا به‌طور بارزی وسعت بخشیده و دانش مرا غنی کرده است و از نظر من به‌عنوان یک نویسنده ارزش آن را فقط نویسنده‌ای که خود پزشک باشد می‌تواند درک کند. «چخوف» شهامت آن را دارد بگوید که اگر برای حادثه‌ای دراماتیک در صحنه تئاتر یا در سیر داستان کوتاه، توجیه علمی و عینی نداشته باشد، ترجیح می‌دهد که از بیان آن ماجرا صرفنظر کند. «چخوف» در تصویر حالات عاطفی و روانی شخصیت‌های داستان‌هایش قدرت بی‌نظیری از خود نشان می‌دهد. او در اوج شهرت نویسندگی، به یکی از دوستان خود گفته بود اگر نویسنده نمی‌شد، بدون‌شک تخصص مغز و روان را دنبال می‌کرده است. تجربه کمیاب «چخوف» در امر نویسندگی حاصل ترکیب احساس همدلی در قالب دوم‌شخص برای نزدیکی هرچه بیشتر با دنیای ذهنی شخصیت‌های داستان (اول‌شخص)، درآمیخته با دانش پزشکی از منظر سوم‌شخص در ترکیبی واحد است که در حین تجربه طبابت ممکن می‌شود. به همین دلیل است که «چخوف» زندگی را از روی تجربیات خود همانطور که هست، تصویر می‌کند. آدم‌های داستان و نمایشنامه‌های او با وجود کثرتشان همه چون خودشان هستند، هیچ‌کدام قهرمان یا نماینده و نماد خوبی و بدی، زشتی و زیبایی، خیر و شر نیستند. «چخوف» فضیلتی بالاتر از آن نمی‌شناسد که مشاهده‌گر صادق زندگی درحال‌جریان باشد و انسان‌‌ها را همان‌طور که هستند به آنها بشناساند. او جانبداری نمی‌کند و تعصبی قضاوت‌گونه نسبت به شخصیت‌های داستان خود ندارد. در همین راستاست که او فارغ‌بال می‌تواند در حین نویسندگی به کار طبابت بپردازد که کمک به همگان بدون تعصب جانبدارانه را لازم دارد. «چخوف» از استاد دانشکده پزشکی خود «زاخارین» یاد گرفته است به‌دنبال راه‌حل‌ها و دستورالعمل‌های کلی بدون درنظرگرفتن شرایط و موقعیت نرود و با کلی‌گرایی، برای همه نسخه‌های یکسان نپیچد. او در آثار خود چهره‌های متفاوتی از پزشکان را نشان می‌دهد. دکترهای او در نمایشنامه‌های «ایوانف»، «مرغ دریایی» و در بسیاری از داستان‌های کوتاه، از جمله «ملاقات یک‌دکتر»، «دوئل»، «دکتر»، «همسر»، «قاضی»، «یک وظیفه اداری» و... انسان‌های مهربان، همدل و قابلی نشان داده می‌شوند. در حالی‌که دکترهای او در نمایشنامه «دایی‌وانیا» و داستان‌های کوتاهی چون «دشمنان»، «تاریکی» و «همسر من»، آدم‌های خسته و فرسوده از کار زیاد در حومه شهرها هستند. او در نمایشنامه‌های «سه خواهر» و«پلاتوف» و داستان‌های کوتاه «سه‌سال»، دکترهای ناکارآمد و بی‌کفایت را تصویر می‌کند. «چخوف» حتی در داستان‌های کوتاه «تیفوس»، «انیوتا»، «همسر داروساز»، «شب قبل از محاکمه»، «درمانی برای دایم‌الخمری»، «جراحی»، «دکتردهکده» و «کمک‌های اولیه»، دکترها را در موقعیت‌های مسخره، خنده‌آور و طنزآمیز قرار می‌دهد. اما در هیچ‌کدام از آثار او پزشکان چون خود او برای امرارمعاش نویسندگی و احتمال بیماری سل را پنهان نمی‌کنند. «چخوف» در 24سالگی پس از اتمام دانشکده پزشکی متوجه خلط خونی شده بود، ولی احتمال بیماری سل را انکار می‌کرد. در چنین احوالی او برای سه‌ماه به سفر سخت و طاقت‌فرسایی به جزیره ساخالین، محل محکومان زندانی می‌رود و تجربیات خود را در کتاب جزیره ساخالین می‌نویسد. او چون اکثر پزشکان دیگر در حومه شهرها با امکانات محدود با درآمد اندک کار می‌کند. در 31سالگی در دهکده ملیخووا، در 500کیلومتری مسکو کمک‌رسان مردم قحطی‌زده درگیر با وبا می‌شود. بیشتر دوستان او را دکترهای فقیر حومه‌های شهر تشکیل می‌دادند. در عین حال او با جامعه فرهنگی آن زمان با کسانی چون «لیویتان»، «چایکوفسکی»، «راخمانینف»، «تولستوی»، «گورکی» و «بونین» مراوده داشته است. «چخوف» به علت تشدید سرفه‌های همراه با خلط خونی ناشی از سل در سن 37سالگی طبابت را رها می‌کند. او در 44سالگی در حالی‌که به‌جای استراحت، در پی جمع‌کردن اعانه برای برپایی آسایشگاه جهت مسلولان بود، پس از سه‌سال زندگی با همسرش که هنرپیشه تئاتر بود، جهان را ترک می‌کند. او همراه با «هنریک ایبسن» و «آگوست استرینبرگ» از خالقان تئاتر مدرن به‌حساب می‌آید. شاید دیدگاه متفاوت «چخوف» به‌عنوان پزشکی که نویسندگی می‌کند، درک حال‌وهوای متفاوت نوشته‌هایش را برای کارگردانی چون «استانیسلاوسکی» هم مشکل کرده بود. زیرا «چخوف» همیشه از اجراهای دراماتیک آثارش توسط «استانیسلاوسکی» که به‌نظر او باید لحن آرام، کمیک و طنزآلودی داشته باشند، شکایت داشته است. --- در دوره‌های مختلف مترجمان زیادی در ایران آثار «چخوف» را به فارسی ترجمه کرده‌اند. «کاظم انصاری»، «بزرگ علوی»، «محمدعلی جمالزاده»، «نجف دریابندری»، «صادق هدایت»، «سیمین دانشور»، «کریم کشاورز»، «عبدالحسین نوشین»، «هوشنگ پیرنظر»، «داریوش مودبیان»، «رضا آذرخشی»، «هوشنگ رادپور»، «هوشنگ گلشیری»، «احمد شاملو»، «ایرج کابلی»، «سروژ استپانیان»، «ناهید کاشی‌چی» و... که نشان‌دهنده اهمیت کار این نویسنده و ارجی است که در میان اهالی ادبیات و هنر در کشور ما دارد. از اجراهای موفق نمایشنامه‌های او می‌توان از اجرای «باغ‌آلبالوی چخوف» در سال1353 در هنگام افتتاح تئاتر شهر به کارگردانی «آربی آوانسیان»، کارگردان فیلم چشمه نام برد. این نمایشنامه، از معدود کارهای «چخوف» است که شخصیت پزشکی در آن حضور ندارد، ولی تنها پزشکی چون «چخوف» می‌تواند آن را بنویسد. در هنگام اجرای این نمایشنامه دیدنی در تهران، از زبان «فهیمه راستگار» بازیگر نقش «مادام رانوسکی»، مالک باغ آلبالو شنیدنی است که از عشق نوجوانی خود به آثار «چخوف» می‌گوید. او می‌گوید برای قابل‌اجراکردن روی صحنه این نمایشنامه با ترجمه خانم «دانشور» مجبور شده‌اند به‌طور غیررسمی از «نجف دریابندری» بخواهند تا مجددا آن را برای اجرا ترجمه کند. «سهراب شهیدثالث» کارگردان پیشرو سینمای ایران به «چخوف» ارادتی خاص دارد و خود را در سبک و مضمون فیلم‌هایش، شاگرد و پیرو او می‌داند. او بعدها در آلمان فیلم مستند مورد تحسینی درباره زندگی «چخوف» ساخته است و اسم دخترش را هم برای ادای احترام به او، «ماشا» (نام خواهر چخوف) گذاشته است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.