نشر الکترونیک، نیاز علم امروز
سوار بر امواج فیبر نوری
محمد کرامالدینی . نویسنده و پژوهشگر آموزش علم
قصد ندارم این نوشته را به مزایا یا معایب نشر الکترونیک اختصاص دهم، بلکه منظورم از نوشتن این سطور، بیشتر بیان اثرهای شگرفی است که نشر الکترونیک بر علم و فرهنگ آدمی گذاشته، میگذارد و خواهد گذاشت. بنابراین، بهتر است نخست تاریخچه موضوع را از نظر بگذرانیم؛ سپس وضعیت امروزی آن را بررسی کنیم و در پایان لزوم آن را برای پژوهشگران علم تا حدودی که مقدور است، پیشبینی کنیم. میتوان پیشینه و تاریخ تکامل روشهای ذخیره و انتقال اطلاعات و اندیشههای بشری را به دو دوره اصلی تقسیم کرد: نخست، دوره گفتاری و دوم دوره نوشتاری. طی دوره گفتاری که با پیدایش الفبا، خط و نوشتن به پایان رسید، تجربهها، اطلاعات و اندیشههای آدمی فقط از طریق گفتار و سینه به سینه بین افراد منتقل میشدند. آشکار است که این روش به سبب محدودیت ظرفیت ذهن آدمی، کارایی چندانی برای انتقال و حفظ اطلاعات و اندیشههای رو به فزونی و پیچیدگی آدمی نداشته و به همین علت آن را طولانیتر، یکنواختتر و به نسبت ایستا میدانیم. در دوره دوم، نوشتار نیز بر گفتار افزوده شد و تحولی بزرگ در روشهای ذخیره و انتقال اطلاعات و اندیشهها پدید آورد. این دوره که تا امروز نیز ادامه دارد، نایکنواختتر و پویاتر است. به همین علت میتوان آن را به دورههای کوتاهتر مانند نوشتن بر سنگ، نوشتن بر لوحههای گِلی، نوشتن بر چرم و کاغذ، پدیدارشدن صنعت چاپ و مانند آنها و سرانجام، نوشتن در محیطهای مجازی تقسیم کرد. برخی از صاحبنظران دوره دوم را به دو دوره مجزا تقسیم میکنند. آنان بر این باورند که دوره نوشتن بر سنگ و لوح و چرم و کاغذ را باید از دوره چاپ جدا کرد؛ چون اختراع فنون چاپ، صحافی و انتشار نوشتههای چاپی، شیوههای ذخیره و انتقال اطلاعات و اندیشههای بشری را نسبت به دوره دستنویسی متحول کرد و سبب ایجاد انقلابی در این زمینه شد و آن را از دورههای پیشین متمایز کرد. انقلابی که با اختراع فنون چاپ و انتشار روی داد، تنها انقلابِ ثبتشده در تاریخ علم نیست؛ بلکه تاریخ علم در مسیر پرفراز و نشیب خود دگرگونیهایی چند از سر گذرانده که یکی از عمدهترین آنها رنسانس علمی، دوره نوزایی علم یا دوره تجدید حیات علم نامیده میشود. رنسانس از حدود سده پانزدهم میلادی در اروپا پدیدار شد، به تکامل علم و فرهنگ بشری سرعت بخشید و منجر به ظهور پرشتاب یافتههای علمی شد. البته جنبش رنسانس پدیدهای ناگهانی و انقلابی نبود بلکه طی قرنهای گذشته، همگام با تغییرات اجتماعی-سیاسی همراه و پابهپای کوششهای دانشمندان و پژوهشگرانی مانند «راجر بیکن»، «لئوناردو داوینچی»، «کپرنیک»، «کپلر»، «گالیله» و «دکارت» به آهستگی و بهتدریج شکل گرفت، تکوین و ادامه یافت و به پیش رفت. تسلط ترکان عثمانی بر یونان و دسترسی مستقیم دانشمندان و پژوهشگران علم به آثار علمی و فلسفی یونانیان، کشف آمریکا و تسخیر آسیا و هندوستان و در نتیجه گسترش آگاهیهای جغرافیایی و بسط علاقه پژوهشگران به جستوجوی جهان نویافته، پیدایش مذاهب جدید مسیحی مانند پروتستانیسم و پیدایش ملل جدید اروپایی را میتوان از عوامل سیاسی- اجتماعی رنسانس علمی برشمرد. اما یکی از عواملی که در ایجاد رنسانس و نوزایی علم تاثیر بسیار و ویژه داشت، اهمیتیافتن زبانهای ملی در ترویج علم بود. میدانیم که تا سده شانزدهم انحصار علمِ دنیای غرب در دستان کسانی بود که به زبان لاتینی تسلط داشتند، میتوانستند متون علمی را که منحصرا به این زبانِ دشوار نوشته میشد بخوانند، درک کنند و خود نیز به این زبان بنویسند. رویآوردن دانشمندان و پژوهشگران به زبانهای ملی، موجب ترویج علم بین مردم و همهگیرشدن و همگانیشدن علم شد. از آن پس علم از انحصار خارج شد و در دسترس همگان قرار گرفت. پیدایش، تکوین و تکامل نشر الکترونیک را نیز باید از جمله انقلابهایی دانست که شیوههای حفظ، نگهداری، انتقال و در نتیجه ترویج علم را متحول کرده و سبب جهشهای بزرگ علمی شدهاند. نشر الکترونیک دسترسی همگان را به منابع علمی سریعتر و آسانتر کرده است. باید اذعان کرد که نشر الکترونیک فارغ از مزایا یا معایب، در پی بیکفایتی روشهای سنتی حفظ و انتقال دادهها و اطلاعات علمی و بهدنبال نیاز به ابزار تکاملیافتهتر و کارآمدتر برای نگهداری، هدایت، انتقال و پردازش اطلاعات و دادههای علمی پدید آمده است. یک شاهد برای این مدعا دگرگونی روشهای علم زیستشناسی است. دستاوردها و تحولات 20سال اخیر فناوریهای اطلاعات بر همه شوون زندگی اجتماعی، حتی بر زندگی خصوصی ما اثر گذاشتهاند. افزایش تدریجی توان رایانهها همراه با کاهش بهای آنها، از عوامل تسریع تکامل این فناوری بودهاند، مثلا محاسباتی که حدود 10سال پیش با رایانههای غولآسای آن زمان هفتهها به طول میانجامید، اکنون با رایانههای قابلحمل در چنددقیقه انجام میشود. دادههای علمی امروزی مسیر خود را از طریق فیبر نوری بین پژوهشگران و مردم علاقهمند میپیمایند و به شیوهای که میتوان آن را نوعی نشر الکترونیک نام نهاد، به مقصد میرسند. امروزه بیشتر از هرزمان دیگر به جمعآوری، بایگانی و آنالیز دادهها و اطلاعات حاصل از پژوهشهای علمی نیاز داریم؛ مثلا در پروژه اخیر توالییابی ژنوم1 هزارانسان، چندینترابایت (هرترابایت = یکتریلیونبایت) داده تولید شد که باید آنها را ذخیره، آنالیز و پردازش و سپس احیانا منتشر میکردند، اما فنون چاپ و انتشار سنتی به هیچروی برای چنین کاری کافی و مناسب نبودند. کاربرد رایانه، ریاضیات و نرمافزارهای تکاملیافته و پیشرو، نیاز امروزی دانشمندان و پژوهشگران علم است. به نظر میرسد کاغذ، قلم و چاپخانهها دیگر برای نگهداری، انتقال علم امروزی کافی نیستند و به پیشرفت آن کمک نمیکنند؛ بلکه نشر علم لزوما به نشر الکترونیک نیاز دارد. تنها نشر الکترونیک است که میتواند این حجم عظیم از دادههای علمی را که پرشتاب و باسرعت در حال تکامل، افزایش و پیچیدگیاند، بر خود بنشاند و آنها را بین پژوهشگران و مردم علاقهمند جابهجا کند. نشر الکترونیک نیاز علم امروز و علم امروز و آینده به آن نیازمند است. توجه داشته باشیم اصطلاح نشر الکترونیک در علم، مفهومی بسیار فراتر از تعریف رایج و عمومی آن دارد. پینوشت: 1- پروژه موسوم به هزارژنوم پژوهشی بینالمللی برای تهیه فهرست تنوع ژنی انسان است که در ژانویه2008 آغاز شد. دانشمندان در نظر داشتند به مدت سهسال ژنوم حداقل یکهزارانسان را از قومیتهای مختلف بهطور ناشناس بررسی کنند. در سال2010 مرحله آزمایشی این پروژه به پایان رسید و نتایج آن در مجله نیچر منتشر شد. در اکتبر 2012 نیز نتایج تنوع توالی 1092 ژنوم در همین مجله به چاپ رسید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.