چالشهای نشر الکترونیک در ایران
علم، فراموششده جامعه ما
مهدی زارع .دانشیار پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله
بهتدریج اهمیت ویژه نشر الکترونیک، در ترویج و نشر علم و فرهنگ آشکار میشود. در این یادداشت به اختصار به چالشهای نشر الکترونیک در ایران نگاهی میاندازیم: 1- در سالهای اخیر، قیمت کتاب و مجله به حدود سهبرابر افزایش یافته است. نشر الکترونیک راهی برای دسترسی ارزان (و گاه مجانی) به کتاب و مجلات گشوده است. نگاهی صرفا بر پایه صرفه اقتصادی نزد ناشران، بیگمان بخشی از تولیدکنندگان (و نویسندگان) را از چرخه خلق آثار جدید و بازنشر آثار قبلیشان حذف میکند. از طرف دیگر نویسندگان نیز باید به اهمیت کتاب و مجلاتی که تولید میکنند و نیاز جامعه و مخاطبانشان توجه کنند. وقتی مخاطبان مطلبی را به راحتی و ارزان یا رایگان در اینترنت بیابند یا بتوانند این مجموعه را به صورت مجموعه روی یک سیدی یا دیویدی تهیه کنند، منطقی است که هرگز بابت نسخه چاپی (یا الکترونیکی با گزینه واریز وجه) هزینهای را پرداخت نکنند. از سوی دیگر، صرف فعالیت نویسندگان در حوزه علاقه و ذوق، ممکن است امکان یافتن ناشر برای تولیدکنندگان محصولات فرهنگی را با مشکل و چالش مواجه کند یا اینکه آنها را اساسا از فرآیند انتشار حذف کند. 2- در حوزه ترویج علم، کار از این هم پیچیدهتر است؛ اولا بعضی منابع ترویجی بهراحتی در اختیار استفادهکنندگان از اینترنت قرار گرفته و از سوی دیگر، سرمایه و توان اصلی برای نشر و ترویج علم، همچنان نزد بخش دولتی است. ولی مساله آن است که برخی از ناشران خصوصی در سالهایاخیر (اعم از ناشران خصوصی بزرگ یا ناشرانی که در عمل دفاتر نشر خصوصی کوچک ولی موثری هستند)، کارهای بسیار جالب و با ارزشی در نشر علمی- ترویجی انجام دادهاند که کیفیت آنها برتر از بسیاری از کتابهای منتشرشده با سرمایهگذاری بخش دولتی است. این ناشران کتابهای ترویجی بسیاری را در زمینههای مختلف علمی منتشر کردهاند و خوشبختانه جوانان و نوجوانان از برخی از این کتابها و محصولات فرهنگی چندرسانهای، بهخوبی استقبال کردهاند. برخی ناشران خصوصی کوچک با ابعاد و تشکیلات و پرسنل محدود، در زمینه کتابهای علمی تولیدات خوبی عرضهکردهاند و محصولاتشان در سالهای اخیر، بسیار چشمگیر بوده است. البته برخی از ناشران دولتی نیز فعالان خوبی در زمینه ترویج علم در حوزه تخصصی خود (چه به صورت چاپی و چه الکترونیک) برای ترویج مطالب علمی و متنهای معتبر علمی در حوزه تخصصی بعضی وزارتخانهها بودهاند. ولی بعضی از ناشران خصوصی و دولتی هم هستند که بهظاهر کتابهای علمی منتشر میکنند ولی وقتی از نظر محتوای علمی به کتابهای مربوطه مراجعه کنیم، متوجه میشویم که بیشتر این کتابها محتوای شبهعلمی دارند یا ترجمههای غلط و غیرعلمی از کتابهای علمی هستند که در کشورهای دیگر (بیشتر انگلیسیزبان) منتشر شدهاند. این نوع فعالیتها بهظاهر ترویج علم است، اما در عمل در جهت خلاف توسعه و ترویج تفکر و اطلاعات علمی حرکت میکنند و بیشتر ترویج خرافات و شبهعلم هستند. برخی از این نوع آثار، به دلیل ظاهر و محتوای جذاب (ولی آمیخته به شبهعلم)، بسیار پرفروش هم هستند که به باور من، یک معضل فرهنگی در کشور ماست که افراد صاحب صلاحیت و مسوول نباید در مقابل آن ساکت بنشینند و باید برای حل این معضل چارهاندیشی کنند. 3- بیشتر انتشارات و کتابهایی که از دوران کودکی و بهعنوان اولین کتابها با آنها آشنا میشویم، کتابهای داستانی هستند. از یاد نباید برد که ادبیات داستانی همواره در تمام جهان از پرفروشترین کتابها بودهاند و مردم کتابخوان بیشترین اقبال را نسبت به آنها داشتهاند. در نمایشگاه کتاب سال2014 پاریس که در روز اول تا چهارمفروردین1393 برگزار شد، اعلام شد طی سال گذشته 365میلیوننسخه کتاب در فرانسه بهفروش رفته است که از این میان کتابهای رمان، کتابهای داستانی مصور (science fiction) و در جایگاهسوم هم کتابهای تاریخی، بیش از همه نزد فرانسویها محبوب بودهاند. 4- البته همچنان کتابهای علمی ترویجی چاپی و الکترونیکی کمی در ایران منتشر میشود. بخشی از کمبود کتابهای ترویجی به کمکاری مولفان حوزه علم و بخشی دیگر بدونشک به مظلومیت حوزه علم در ایران مربوط است! برای توسعه حوزه عمومی و ترویجی علم و کتابهای علمی لازم است به این بخش توجه خاص شود، به بیان دیگر حمایتهای ویژه دولتی و حاکمیتی لازم است. انتخاب عنوان و مطلب مناسب، لازم و مفید و بهروز و استفاده از مصداقها و موضوعهایی که به مشکلات روزمره مردم مربوط است و بهعنوان مساله نزد هممیهنان ما مطرح میشود، در جذب مخاطب بیشتر، بسیار بااهمیت است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.