در میزگردی با حضور «محمد صالمصلحیان»، «مجید میرزاوزیری» و «حامد نجفی» بررسی شد
حسن و عیب انتشار دیجیتال متون علمی در وب
گروه علم: بهتازگی نشستی در دانشگاه فردوسی مشهد با حضور دکتر«محمد صالمصلحیان»، محقق مرکز تحقیقات فیزیک نظری و ریاضیات ایتالیا، دکتر«مجید میرزاوزیری»، نویسنده و استاد دانشگاه فردوسی مشهد و دکتر«حامد نجفی»، از پژوهشکده ریاضیات پژوهشگاه دانشهای بنیادی تهران در مورد انتشارات الکترونیکی برگزار شد. آنچه در ادامه میخوانید، خلاصهای از مهمترین موضوعات مطرحشده در این نشست است:
در چندسال اخیر، انتشار دیجیتال متون تاثیرهای زیادی برجای گذاشته است، چرا که هم در کمیت این انتشارها نقش داشته و هم نوع و شیوه تعامل و ارتباط نویسنده و خواننده را متحول کرده است. ارزیابیهای شما از پیامدهای این تغییرها چیست؟ نجفی: بهنظر میرسد همچنان که صنعت چاپ، نسخهنویسی دستی را حدود 500سال قبل منسوخ کرد، صنعت فناوری اطلاعات نیز صنعت چاپ را دیر یا زود از میدان خارج کند. مصلحیان: بهعقیده من نشر چاپی (کاغذی) و نشرالکترونیکی دوصورت متفاوت انتشارات هستند. بسیاری از مردم ترجیح میدهند مجلات، روزنامهها و کتابهای خود را از روی گوشی همراه یا تبلت خود بخوانند. بسیاری نیز همچنان مجلات و کتابهای کاغذی را ترجیح میدهند. حتی عدهای بوی کتابهای نو را با هیچوسیله کامپیوتریای عوض نمیکنند. میرزاوزیری: رشد فناوری باعث شده ذایقه مردم نیز تغییر کند. اکنون تغییر علایق نسلها همانند تغییر ابزارهای الکترونیکی است، زیرا برخلاف دورههای قبلی که دست بشر، فناوریهای جدید را میساخت، امروزه فناوری است که فناوریهای نو را میسازد. واقعا فایده نشرالکترونیکی چیست؟ نشر الکترونیکی چه مزیتهایی دارد که نشر سنتی روی کاغذ ندارد؟ مصلحیان: برای متون علمی، فایده آن دسترسی سریع و راحت به محتوا، امکان جستوجوی واژگان و امکان انجام سریعتر چندکار در کنار مطالعه (مانند پاسخ به یکپیام کوتاه یا یکتماس تلفنی) است. میرزاوزیری: بدیهی است که برای جستوجو در یکدایرهالمعارف، استفاده از نوع الکترونیکی آن بسیار آسانتر است، اما ممکن است برای یک کتاب داستان، این ویژگی ضروری نباشد. بهنظر میرسد هنوز هم درازکشیدن، کتاب بهدستگرفتن، مطالعه قصهای از قصههای هزارویکشب و فرورفتن در عمق واژههای یککتاب کاغذی، لذت خاص خود را داشته باشد. حتی صنعت سینما نیز نتوانسته است این لذت را طی سالهای متمادی کمرنگ سازد. در اینکه انتشار دیجیتال، خواندن کتابها را برای برخی دوستداران کتاب آسانتر کرده است، شکی نیست اما این پرسش مطرح میشود که فناوری، چه تاثیری بر فرآیند تالیف و انتشار کتاب داشته است؟ مصلحیان: البته باید اذعان کرد که نشرالکترونیکی تولید محتوا و آمادهسازی آن را برای مولفان ساده کرده است. نقش فیلم و زینک و نسخههای پیشچاپ از بین رفته است و خود نویسندگان میتوانند بهسادگی و به سرعت، به اصلاح چندباره فایل نهایی مقاله یا کتاب خود بپردازند. این نوع نشر برای پژوهشگرانی که باید منابع متعددی را وارسی، بخشهایی از آن را ذخیره و درنهایت تصاویر یا جدولهایی را آماده و به متن گزارش پژوهشی یا مقاله خود اضافه کنند، دارای ارزشی چندبرابر است. نجفی: باید اضافه کرد که حتی کتابهای الکترونیکی ابزارهایی دارند که به کاربران خود امکان علامتگذاری نکات مهم یا جالب و حاشیهنویسی متن را بهطور اختصاصی میدهند. این امکانات معضل آسیبرسیدن به کتابهای چاپی ناشی از حاشیهنویسی یا علامتگذاریهای خوانندگان را منسوخ کرده است. میرزاوزیری: اجازه دهید به هزارههای قبلی برگردیم، هنگامی که صنعت چاپ وجود نداشت و انسان باید جملات قصار را روی سنگ یا پوست حیوانات حک میکرد. در آن وضعیت، امکان جرح و تعدیل هرروزه برای نویسنده وجود نداشت و ضمنا قرار بود جملهای هزارانسال بر کتیبهای باقی بماند. شاید در آن روزگار نویسنده بیشتر خود را مقید میدانست که به آنچه میگوید و مینویسد، بیندیشد. امروزه کتابی نوشته و در اینترنت منتشر میشود و ممکن است مدتی بعد تکذیبیهای بر همان نوشته از همان نویسنده در باب نکات نادیده گرفتهشده در نسخه قبلی، انتشار یابد. مصلحیان: گرچه شما درست میگویید، ولی هنوز معتقدم نشرالکترونیکی فواید معتنابهی نسبت به نشر کاغذی دارد. برای مثال مساله تهیه یکمقاله یا نسخهای از یک کتاب از طریق پست از کتابخانههای شهرها یا کشورهای دیگر، اساسا متحول شده است. اکنون به کمک اینترنت میتوان تصویری از صفحات موردنظر یا فایل پیدیاف کل کتاب یا مقاله را در مدت کوتاهی تهیه و روی موبایل یا تبلت خود مطالعه کرد. یعنی بهنظر شما، اساسا شکل اشتراک و تبادل منابع اطلاعاتی تغییر کرده است؟ میرزاوزیری: در نوشتههای یونان باستان آمده است که وقتی در جنگها میخواستند پیامی را برای همرزمان خود ارسال کنند، سر سربازی را میتراشیدند، متن نامه را روی سر وی خالکوبی میکردند، چندماه صبر میکردند تا موهایش بلند شود، او را روانه اردوگاه همرزمانش میکردند، سرش را میتراشیدند و متن نامه را میخواندند. بدیهی است که ارسال یک نامه الکترونیکی در کسری از ثانیه بسیار آسانتر از آن روش باستانی است. پرسش مهم دیگر این است که حجم زیاد نامهنگاریهای الکترونیکی ردوبدلشده بین دونفر تا چه حد بر تحکیم روابط عاطفی و انسانی آنها موثر بوده است؟ نجفی: بهنظر من وایبر، فیسبوک، اسکایپ و... به تحکیم روابط انسانی کمک کرده است. من معتقدم روابط انسانی با آمدن فناوری توسعهیافته است، مثل رابطه مولف-ناشر-خواننده. مصلحیان: دقیقا، بهخصوص آنجا که بحث هزینهها مطرح است. انتشار الکترونیکی از نظر هزینهها بهطور قابلتوجهی ارزانتر از چاپ کاغذی است، هزینهها و مشکلات نگهداری آنها نیز به مراتب کمتر است. نیروی انسانی کمتری نیز برای انتشار آنها نیاز است، بنابراین هزینهها به مراتب کاهش یافته و این روی سهگانه مولف-ناشر-خواننده تاثیر مثبت داشته است. نجفی: درضمن میتوان بدون پرداخت هزینه، اطلاعات چندرسانهای (مانند صدا، تصویر رنگی و فیلم) را نیز به متن کتاب افزود. میرزاوزیری: من هم در کارهای جدیدم از این امکان بهره بردهام. نسل جدید دوست دارد که این زرقوبرقها را در کنار نوشتهای که میخواند، ببیند. این به قول شما زرقوبرقها، در کنار همه نقشهای خوب و مثبت، تاثیر ناخواسته و نامطلوبی هم داشته است؟ میرزاوزیری: من به تجربه دریافتهام که استفاده از این وسایل همانقدر که انتقال علم را سریع ساخته، از یاد بردن آن را نیز سرعت بخشیده است. من هنوز کلاسهای درس دوره کارشناسیام را با جزییات کامل به خاطر دارم. حتی افتادن گچ از دست استاد، برداشتن آن از روی زمین و شنیدن نکتهای علمی در آن لحظه، کاملا در ذهنم حک شده و در خاطرم مانده است. شاید این اتفاقات غیرمجازی در کنار درس باعث شده که درسهای آن روز را هیچگاه فراموش نکنم. اما امروزه وقتی در یککنفرانس علمی شرکت میکنم، سخنران در اتاقی تاریک، پشت به حضار نوشتههایی را با سرعت بر روی پرده عبور میدهد و اطلاعات چندرسانهای مطلوبی را که در کنارش آورده نشان میدهد و من بهسادگی و به سرعت یاد میگیرم و به همان سرعت هم از یاد میبرم. مصلحیان: من قدری با نظر آقای «میرزاوزیری» مخالفم. چندسالی است که من در تدریسم در دانشگاه فردوسی مشهد، از یک قلم و تبلت خاص که به ویدئوپروژکتور متصل است، استفاده میکنم. این ابزار به تایید دانشجویان، بسیار بهتر از روش سنتی گچ و تختهسیاه است زیرا علاوهبر امکان نوشتن با قلمهای رنگی و اضافهکردن تصاویر به متن، میتوان در پایان کلاس، مطالب تدریسشده را به فایل پیدیاف تبدیل کرد، دانشجویان هم با فلشمموری خود، جزوه آن را دریافت میکنند. آنها دیگر به جزوهنویسی سر کلاس نیاز ندارند، در نگارش جزوه اشتباه نمیکنند و ضمنا میتوانند ششدانگ حواسشان را روی درس متمرکز کنند و مهمتر از همه اینکه در مباحث درسی شرکت کنند. این یک فناوری پیشرفته در آموزش محسوب میشود. قریب 10سال پیش شاهد بودم که انگلیسیها در کودکستانها و دبستانهایشان از تخته هوشمند استفاده میکردند. نجفی: حتی اینگونه فناوریها، قالببندی متون و شکل آن را تغییر میدهد که امکانات جالبی را به همراه دارد. از جمله این امکانات میتوان به تغییر فونت و رنگ در کتابها اشاره کرد. این امکانات به افرادی که دچار مشکلات بینایی هستند، فرصت و امکان استفاده راحتتر از کتابها را داده است و دیگر نیازی نیست که ناشران کتابهای اختصاصی با فونت درشت و بزرگتر را برای این دسته از مخاطبان خود چاپ کنند. میرزاوزیری: کتابهای صوتی هم آمده است که دیگر نیاز به بلندخوانی کتاب توسط فردی بینا برای یک نابینا را از بین برده است. بیتردید افرادی که نقصی در این زمینهها دارند، باید قدردان فناوری باشند. نجفی: بهعلاوه، چاپ الکترونیکی بسیار سریعتر از چاپ کاغذی انجام میشود. سرعت پخش آن نیز سریعتر است. دامنه جغرافیایی و حتی اجتماعی وسیعتری از مخاطبان را فرا میگیرد. در یککلام میتوان گفت که مرزهای زمان و مکان را درنوردیده است. میرزاوزیری: البته اگر بتوانیم مرزی را برای زمان و مکان متصور شویم. حافظ هنوز هم وجود دارد و در ذهن من و شماست. صدسال تنهایی «گابریل گارسیا مارکز» فرسنگها از مکان نویسندهاش سفر کرده و بر دل ما نشسته است. از نوشتههای ریز و درشتی که امروزه منتشر میشود کدام را در خاطر دارید؟ مصلحیان: خیلی کم و اهمیت هم ندارد. من فکر میکنم باید آموزش مبتنی بر شیوه استفاده از منابع علمی را جانشین آموزشهای مبتنیبر حفظ حجم وسیعی از اطلاعات کرد که نه به درد دنیا میخورد و نه به درد آخرت. دوران دایرهالمعارفبودن انسان گذشته است و اکنون دانشآموزان باید یاد بگیرند چطور اطلاعات مورد نیاز خودشان را از اینترنت در پایگاههای اطلاعاتی جستوجو کنند. پس در این وضعیت دیگر نگران این نیستیم که کتابی در دسترس ما نیست یا ممکن است نایاب شود. نجفی: در تایید این موضوع باید بگویم که چاپ الکترونیکی انعطافپذیر است و امکان روزآمدسازی را فراهم میکند. بهاینترتیب ویرایشهای جدید کتابها سریعتر، راحتتر و ارزانتر انجام میشوند. حتی شمارگان و پدیده نایابشدن کتب نیز دیگر منسوخ شده است. میرزاوزیری: نایابشدن کتابها، آنها را برای خوانندگانش گوهر میساخت. هماکنون من در تبلتم انبوهی از کتابهایی را دارم که مدتهاست با خود گفتهام باید در سفر بعدی که در قطار یا هواپیما نشستهام، فرصتی پیدا کنم تا یکی از آنها را بخوانم. مصلحیان: آری، ولی داشتن یک کتابخانه قابلحمل یکمزیت است و این قابلیت به ما امکان میدهد که هر موقع به خواندن چیزی احساس نیاز کردیم، آن را بخوانیم. حتی اجازه دهید جلوتر روم و بگویم مساله تاسیس کتابخانههای شهری و دانشگاهی و معضل نگهداری و حفظ کتابها و مجلات چاپی در یک فضای فیزیکی گسترده، توسط انتشارات الکترونیکی بهسادگی حل شده است. اینک شهرداریها میتوانند نگاه خود به کتابخانه را عوض کرده و به کتابخانههای بدون قفسه و بدون دیوار فکر کنند. مصلحیان: و در کنار همه اینها، نویسندگان میتوانند از چارچوب سانسور یا اعمال قدرت نظام حکومتی خارج و حتی بدون نیاز مادی به دولت، مستقیما به انتشار افکار خود در قالب مقاله یا کتاب روی وب جهانی بپردازند. میرزاوزیری: و البته در میان این اقیانوس عظیم نوشتهها، باید خلاقیتی به کار خود بدهند تا دیده شوند. همه آنچه تاکنون مطرح شد، کموبیش محاسن و مزیتهای انتشارات الکترونیکی را شرح داد، اما به نظر شما این شیوه انتشار، ممکن است چه معایبی داشته باشد؟ مصلحیان: یکی از نقصها این است که اعتبار استنادهایی که به منابع علمی در وب میشود، چندان مشخص نیست زیرا هرفردی میتواند به تولید و اشاعه اطلاعات بپردازد. میرزاوزیری: دیگر اینکه ماندگاری مطالب در وب نامشخص است همچنانکه بسیاری از مطالبی که چندسال پیش در اینترنت قابل مشاهده بود، دیگر در دسترس نیست. نجفی: و اینکه حقوق پدیدآورندگان، بهسختی حفظ میشود، زیرا بهسادگی میتوان کتابی را در وب یافت و آن را رایگان برای استفاده شخصی روی رایانه خود ذخیره کرد. حق ناشر نیز همیشه ممکن است به خطر بیفتد و بهنظر نمیرسد که با قوانین موجود جهانی، بتوان برای آن چارهای اندیشید. در واقع نهتنها قوانین داخلی برخی کشورها با مساله عدمرعایت حقوق مولف و ناشر مخالفتی ندارد، بلکه برخی موسسات دولتی برای به اشتراکگذاری اطلاعات اجازه رسمی نیز به افراد میدهند. مصلحیان: در عین حال فکر میکنم متخصصان نشر این مشکلات را با روشهای موثری در آینده حل کنند. فقط باید به این فکر کنیم که چگونه میتوان جلو نفوذ اندیشههای افراطگرایانهای همچون بوکو حرام که خواندن کتابهای غیردینی را حرام میدانند و با زور و ارعاب در برابر تعقل میایستند را بگیریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.