برهمخوردن نظم جهانی
رها معتمدی
در فاصله ۴۵سال بین پایان جنگجهانی دوم و پایان جنگ سرد سیاست خارجی ایالاتمتحده بر دو ستون استوار بود: مهار روسیه بهوسیله بازدارندگی و اتحادها و گسترش نظم بینالمللی لیبرال بهوسیله نهادهای اقتصادی و محفاظت از ارزش مشترک جهانی. اما این استراتژی چیز دیگری را تقویت کرد و آن، گسترش نظم لیبرالی را به ارمغان آورد که زیربنای قدرت سیستم اقتصادی آمریکا شد. دولتهای بسیاری اعتقاد داشتند که در این نظام موقعیتشان توسط آمریکا بهخطر افتاده است اما این باور آنها از بهدستآوردن سود در این نظام منصرف نکرد. پویایی اقتصادی نظم لیبرال در تضاد کامل با ایستایی اقتصادی در بلوک شوروی و پیمان ورشو بود و این حقیقت دارد که نظم لیبرالی باعث افول نهایی امپراتوری شوروی شد. هنگامی که بلوک شوروی فروپاشید، استراتژی آمریکا همچون گذشته دو ستون داشت: یکی تمرکز بر بلوک شرق سابق بهمنظور لیبرالکردن آنها که البته نتایج مختلفی داشت. دوم تمرکز بر گسترش نظم اقتصادی لیبرالی برای کشورهایی که وفاداری استراتژیکشان به شرق، اقتصادشان را از غرب دور کرده بود. قسمت دوم استراتژی کاملا موفقیتآمیز بود؛ دولتهایی مثل اندونزی، هند، برزیل و چین تبدیل به عمدهفروشان اقتصاد جهانی شدند، در نتیجه این کشورها به رشد سریع اقتصادی دست یافتند و بیشترین کاهش فقر در همه تاریخ بشر اتفاق افتاد. این نظم حالا در یک چهارراه ایستاده، چهارراهی که از سیاستهای ایالاتمتحده برآمده است. در طول دور اول ریاستجمهوری «جرج بوش» قدرت آمریکاییها بسیار مسلط بود بهطوری که آنها را وسوسه میکرد که محدودیتهای این نظم را رد کنند. اما «باراک اوباما»، رییسجمهوری کنونی هدفش را تقویت نظم کنونی بینالمللی تعیین کرد. او همچنین این نکته را در نظر گرفت که ایالاتمتحده باید مثالی برای جهان باشد تا نشان دهد که حتی قدرتمندترین دولتها هم باید از محدودیتهای بینالمللی پیروی کنند. برخی دیگر مساله را کمی پیچیدهتر میبینند و میگویند قدرتهای جدید نه بهطور مستقیم و نه به شکل غیرمستقیم مسوولیتهای آمریکا را به چالش نمیکشند بلکه جهان را بهسمت تفکر درخصوص «بازی با حاصل جمع صفر» هدایت میکنند که در آن فقدان رهبری، نظم بینالمللی را نابود میکند. اما ممکن است جهان در وضعیتی قرار بگیرد که تنشهای ایالاتمتحده و چین افزایش یابد و همکاری غیرممکن شود. جاهطلبی چین و هراسهای منطقهای با یکدیگر ترکیب شده و ملیگرایی و رقابتهای امنیتی را در سراسر آسیا شعلهور میکند. در چنین وضعیتی، از آنجایی که ایالاتمتحده خود را ضامن ثبات نظمهای امنیتی منطقهای میداند، خودبهخود به بحران کشیده میشود. البته هیچکدام از این احتمالات هنوز قطعی نیست و این اطمینان وجود دارد که اهداف اعلامشده چین باعث ثبات در نظام جهانی میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.