|

روایت محمد حمزه از نقاشی‌های جدیدش

در ستایش «مچاله‌ها»

آرزو جعفریان

تازگی، «نگارخانه» اثر میزبان دوره‌چهارم «مچاله‌ها»، نقاشی‌های جدید محمد حمزه شده است. مچاله‌ها از نگاه حمزه یک‌دهه قدمت دارند و امروز پخته‌تر از همیشه از ورطه تکنیک عبور کرده و از ورای فرم‌های جالب‌توجه، معناهای نو می‌آفرینند. هشت‌تابلو بزرگ او از چهره‌های باشکوه رنسانسی، روایتی از زیبایی‌های زندگی در عین گذران زمان است؛ عمری که به‌شتاب می‌گذرد و کسی را یارای توقف آن نیست اما چروک‌ها و ترک‌هایی که بر جای می‌گذارد، به شرط حذف ارزش‌ها و اصالت‌ها نشانه حیات دوباره و برازندگی است؛ دوره‌چهارم مچاله‌ها در ستایش چنین چروک‌هایی است.

از شکل‌گیری «مچاله‌ها» بگویید، ایده اولیه‌اش از کجا آمد؟ به‌نظر من نقاش، ایده‌پرداز نیست. نقاش صاحب نگاه است. نگاه با یک‌نفر بزرگ می‌شود، زندگی می‌کند، خصوصیت فردی را کاملا دربر می‌گیرد و آنجاست که فرد با آن نگاه درونی‌شده اثر می‌آفریند؛ حالا این هنرمند، فیلم می‌سازد یا نقاشی می‌کند یا هر‌کار دیگر هنری. به نظرم، ایده وقتی شکل می‌گیرد که بگوییم با توجه به شرایط حال حاضر این ایده مناسب است، اما یک‌نقاش معمولا این کار را نمی‌کند، بلکه نقاش با نگاه به دنیا و با توجه به نگاهش کار را شروع می‌کند. «مچاله»‌ها هم در واقع یک نگاه است. اینطور نبود که یک‌روز فکر کنم و ببینم که اگر کارهایم را مچاله کنم، بهتر می‌شود. همان‌طور که روی دیوار گالری اثر هم نوشتم، از یک‌تصادف استفاده کردم. یک‌روز اتفاق خیلی ساده‌ای افتاد، من با نقاشی‌ام دعوایم شد، درست مثل یک‌نویسنده یا یک‌روزنامه‌نگار که با نوشته‌اش دعوا می‌کند؛ منتها نویسنده متنش را در سطل آشغال می‌اندازد اما من کارم یک‌پرتره بزرگ بود، انداختم وسط اتاق و آن را مچاله کردم. از این فکر خوشم آمد و از همین فکر «مچاله»‌ها از حدود 10سال پیش شکل گرفت. نخستین دوره مچاله‌ها با ١٤پرتره از خودم و هفت‌کله مچاله‌شده در گالری اعتماد به نمایش در آمد و دوره اخیرتر در نگارخانه اثر. همان‌طور که گفتید، مچاله‌های دوره نخست، سلف پرتره‌های مچاله خودتان بودند. آیا این یک‌نگاه انتقادی به خودتان است؟ انتقاد نمی‌کردم، متنی در آن نمایشگاه نوشته بودم که ما آدم‌هایی با زخم‌هایی در دلمان هستیم و فکر می‌کنیم فقط خودمان زخم داریم و بقیه مردم ندارند، البته که دارند منتها ما اولین‌کاری که در زمان سختی و ناراحتی می‌کنیم، این است که نخست به خودمان آسیب می‌رسانیم مثلا موبایلمان را به زمین می‌کوبیم، با لگد به در و دیوار می‌کوبیم تا حدی که پایمان می‌شکند یا با مشت روی میز می‌زنیم تا جایی که تا چندروز دستمان درد می‌کند و چون این کارها در مورد خودمان است، کسی نمی‌گوید چرا این کار را کردی. بنابراین این حق را به خودمان می‌دهیم که خودمان را خوب له کنیم. من در دوره اول مچاله‌ها خودم را مچاله کردم چون اگر هرکس دیگری را مچاله می‌کردم، شاید سوءتعبیر پیش می‌آمد که مگر اینها آدم‌های بدی هستند یا مثلا آیا من با آنها دعوا دارم؟ ولی اکنون پس از حدود 9سال بر این تکنیک اشراف پیدا کردم و الان می‌توانم زیبایی‌های رنسانس را بدون اینکه به کسی بر بخورد، مچاله کنم. حتی می‌توانم مدعی این شوم که اینها زیبایی عصر حاضرند. مچاله‌های دو و سه چه خصوصیاتی داشتند؟ در مچاله‌های‌دو آدم‌های دور‌و‌برم را به تصویر کشیدم. آنها برجسته بودند و در زمینه‌های بسیار رئال با یک‌فاصله پنج‌سانتیمتری نقاشی شده بودند. مچاله‌های‌سه هم در نگارخانه اثر به نمایش درآمد، آنها مچاله‌تر از کارهای امروزم بودند. مچاله‌های‌سه بیشتر پرتره بزرگ افراد بودند بدون در نظرگرفتن لباس و زیورآلات و... ولی در این دوره تمام جزییات ظاهری دوره رنسانس قابل مشاهده است. این به‌علت نمایش شکوه و جلال رنسانس است یا وفاداری نقاش به آثار رنسانس را نشان می‌دهد؟ به‌هرحال شکی نیست که ظاهر افراد آن زمان زیبا و لباس هم جزیی مهم از کاراکتر این آدم‌ها بود. برای من آدم‌ها مهم هستند، این آدم‌ها صرفا دوچشم و یک‌دماغ نیستند؛ آن روزگاران، لباس جزیی از نقاشی آن دوره بود. وقتی من تصویر دوستم را نقاشی می‌کنم، به حتم او یک‌تی‌شرت و شلوار معمولی به تن دارد که این برای نقاشی‌کردن، جذاب نیست. در این زمان من تنها صورت سوژه را می‌بینم ولی خب از حق نگذریم، وقتی کسی با آن هیبت، جلال و جبروت جلو نقاش قرار می‌گیرد، با آن لباس و زیورآلات برای خودش فضایی ساخته یعنی لباس جزیی از صورت سوژه است و من می‌خواستم از تمام آن چیزی که می‌بینم، نقاشی کنم و همه‌اش را بکشم. چرا به سراغ چهره‌های شاخص رنسانسی رفته‌اید و نیز چگونه این آثار از داوینچی، رافائل و... را برگزیدید؟ این سوال را در سه‌دوره قبلی آثارم از من نمی‌پرسیدند زیرا آدم‌هایی که می‌کشیدم، ناشناخته بودند، یعنی دوستانم بودند، آدم‌های همین شهر بودند. به همین سادگی. به دوستانم می‌گفتم بیا اینجا بنشین که تصویرت را بکشم و به همین‌سادگی برای این آثار هم کتاب را باز کردم و خواستم منظره روبه‌رویم نقاشی‌های رنسانسی باشد و دلیلش هم این بود که اینها زیبایی‌های ثابت‌شده‌ای هستند، چشم‌های زیادی آنها را دیده و تایید کرده‌اند. من نیز خواستم زیبایی را با این تکنیک به تصویر بکشم. نمی‌خواستم راجع‌به این دوره تاریخی و یا خوب‌و‌بد‌بودنش حرف بزنم. فقط بهانه‌ای بود که من نقاشی کنم درست مثل این که صورت زیبایی را می‌بینید و دوست دارید آن را به تصویر بکشید. خب، این هم یک‌دوره‌ای برای مچاله‌ها است و تمام شد. انتخاب این چهره‌ها بر چه اساسی بود؟ ایتالیا در دوره رنسانس نقاشان بسیار درجه‌یکی داشت. هرکسی ممکن است با ورق‌زدن کتاب آثار آن دوره نقاش دیگری را دوست داشته باشد. من اصلا به اینکه آثار چه نقاشی را می‌خواهم بکشم، نگاه نکردم، بلکه برای من نقاشی مهم بود. گفتم این صورت را دوست دارم و آن را نقاشی کردم. یکی از بارزترین خصوصیت‌های آثار شما تکنیک خلق آنهاست. در مورد تکنیک بیشتر توضیح دهید؟ نقاشی‌هایی که در وهله اول می‌کشم، بسیار بزرگ و باز‌شده‌اند. نقاشی یک‌جور آزادی خاص خودش را دارد. اصولی را رعایت نمی‌کنم. ولی ضمن اینکه اینقدر بی‌دروپیکر و بزرگ می‌کشم، هرفیگوری خاصیت و نور خاص خودش را دارد و سعی می‌کنم آن را در تمام جزییات رعایت کنم. ممکن است چشم‌ها یکی سمت راست و یکی سمت چپ مثلا با یک فاصله ٦٠سانتیمتری باشد، ولی نورشان را حفظ می‌کنم. وقتی نقاشی تمام شد اجزای جدا‌کشیده‌شده را به هم می‌رسانم، یعنی از یک‌طرف چشم و از طرف دیگر بینی را می‌گیرم و به‌هم می‌رسانم، منتها چون مچاله‌کردن تداعی عصبانیت می‌کند، نماد این است که با خشم کاری را انجام می‌دهیم ولی در مورد این آثار اینطور نیست. وقتی زمان مچاله‌شدن می‌رسد، آرام‌آرام و ذره‌ذره اجزا را کنار هم می‌گذارم. سعی می‌کنم نه کاغذ آسیب ببیند و نه نقاشی؛ چون با کمی بی‌دقتی می‌تواند نابود شود. من دوست دارم، اثر آنطور که می‌خواهم باشد نه یک اتفاق صددرصد. من در واقع در این آثار سهیم هستم. اتفاق خودش رخ می‌دهد ولی من می‌خواهم ٥٠درصد اثر باشم و حتی الان در این مجموعه ٨٠درصد من هستم و ٢٠درصد اتفاق است که آن را هم دیگر نمی‌توانم کنترل کنم. این آثار روی کاغذ خلق می‌شوند. نخست روی کاغذ، رنگ اکرلیک غلیظ می‌گذارم و بعد از خشک‌شدن درست شبیه پلاستیک می‌شود و این متریال به پاره‌نشدن کاغذ کمک می‌کند تا حالت انعطاف بیشتری داشته باشد. در این میانه البته مونالیزا نسبت به سایرین صورتش با صدمه‌دیدگی بیشتری روبه‌رو شده است، آیا تصور ماست یا عمدی در پشت این کار است؟ من اینطور نخواستم، اما اینگونه شده است. تقصیر خودش است، حرف راجع به او زیاد می‌زنند کار هم در موردش انجام می‌دهیم و اتفاقات عجیب‌وغریب برایش می‌افتد. اینکه می‌گویم من اینگونه نخواستم واقعا یک جاهایی تصادف و ناخودآگاه حاکم است. من نمی‌توانم زیاد کاری کنم، درواقع تا جایی از من کار بر‌می‌آید که بدانم آن اثر زنده می‌ماند و نمی‌میرد، بنابراین اگر کار را زیبا دریابم نمایشش می‌دهم و غیر آن، حذفش می‌کنم. آیا مچاله‌ها به امضای محمد حمزه تبدیل شدند؟ نمی‌دانم، یک نقاش اصلا به این چیزها فکر نمی‌کند. بعضی افراد می‌پرسند سبک آثارتان چیست؟ من نمی‌دانم سبک من چیست، من دنیا را اینطور می‌بینم. منتقد نیستم که بخواهم اسم بگذارم. فکر می‌کنم هر کاری که من بکنم امضای من است. لباس‌پوشیدنم، نوع حرف‌زدنم و نقاشی‌ای که می‌کشم امضای من است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.