سراب در مذاکرات هستهای
دیدار امروز وزرای خارجه ایران و آمریکا نخستین دیدار است در سالی سرنوشتساز برای پرونده هستهای 13ساله ایران. هر دو تیم مذاکرهکننده در وقفه تعطیلات سال نو میلادی خود را برای گفتوگوهای این هفته آماده کردهاند، به پیشنهادهای طرف مقابل اندیشیدهاند و ایدههای نوآورانهای در ذهن پروراندهاند. اما رویکرد هرطرف بیش از همه، وابسته به درک ضعف و قدرت طرف مقابل است. از همینرو سوءبرداشتها گاه میتوانند فرصتهای استثنایی در دیپلماسی را به سراب بدل کنند. سقوط شدید قیمت جهانی نفت و فشار مضاعفی که این امر بر اقتصاد ایران وارد کرده، باعث شده تا طرف غربی گمان بر این ببرد که تهران در موقعیت ضعیفتری نسبت به سال گذشته قرار گرفته است. این دیدگاه ممکن است این انتظار را ایجاد کند که تیم مذاکرهکننده ایران در این دور از مواضع خود کوتاه بیاید. چنین سوءبرداشتی به جنباندن حلقه اقبال ناممکن میانجامد. با وجود آنکه نصفشدن درآمدهای نفتی -که تازه دسترسی به آنها هم با موانع متعدد روبهروست- بر بودجه دولت فشار میآورد، ولی خطوط قرمز ایران را تغییر نخواهد داد. در سهدهه گذشته، لااقل سهبار دولتهای مختلف در ایران با نصفشدن ناگهانی درآمد نفت مواجه و آن را از سر گذراندهاند: یکبار در سالهای آخر جنگ تحمیلی و همزمان با جنگ نفتکشها، یکبار در اواخر دهه90 و مصادف با بحران اقتصادی آسیا و یکبار در سال1391 همگام با اوجگرفتن تحریمها. در هر دوره با کاهش واردات، افزایش نرخ ارز و تعلیق پروژههای عمرانی، بحران از سر گذشته است. اظهارات مقامات کشور و اعتمادبهنفس آنان درباره امکان اداره کشور با نفت 40دلاری، ناشی از همین تجربه تاریخی است. اینبار دولت حتی برای تبدیل بحران به فرصت، سهم درآمدهای نفتی در بودجه را کم کرده و به افزایش درآمدهای مالیاتی روی آورده که هر دو اقدامات خجستهای در جهت اصلاح ساختار اقتصادی کشور و کاستن از وابستگی به درآمدهای نفتی هستند. بهعلاوه، بسیاری از مواضع ایران؛ مثل رفع واقعی تحریمها یا حفظ دستاوردهای هستهای و عدم مذاکره بر سر برنامه موشکی، نه تابعی از وضعیت اقتصادی کشور و نه وابسته به سیاستمدارانی بوده که مسوول مذاکرات بودهاند، بنابراین شرایط موجود هم، با وجود دشواریهایی که برای تداوم روند رشد مثبت اقتصادی ایجاد میکند، اصول کلی مذاکرات را برای طرف ایرانی تغییر نخواهد داد. از سوی مقابل عدهای در ایران گمان میکنند تحریمها دیگر به اوج خود رسیده و دولت آمریکا هم که چنته خود برای اعمال فشار بر ایران را خالی میبیند، نهایتا چارهای جز توافق نخواهد داشت و حتی در صورت شکست گفتوگوها هم مشکلی پیش نخواهد آمد. این تصور هم، یک سوءبرداشت و خیال خام است. برخی از مواضع آمریکا (مثل ترجیح تعلیق بر لغو تحریمها) نسبتی با دموکرات و جمهوریخواهبودن یا داشتن و نداشتن اهرمهای قدرت ندارند. اصولا تحریمهای کنگره از انعطافپذیری کمی برخوردار هستند و به همین دلیل هم از کوبا گرفته تا میانمار، دولت همواره از دَرِ تعلیق وارد شده تا نهایتا به لغو رسیده است. بهعلاوه، کنگره جدید در آمریکا که تحت سیطره جمهوریخواهان است بهشدت به ایران بدگمان است و خواهد کوشید تحریمهای جدیدی را حتی در حالیکه گفتوگوها ادامه دارند، وضع کند. با وجود آنکه در حال حاضر جمهوریخواهان از رای کافی برای اینکه وتو احتمالی رییسجمهور آمریکا را خنثی کنند، برخوردار نیستند، عدم حصول توافق سیاسی تا مهلت پایانی اسفندماه وزنه را به سمت آنها سنگین خواهد کرد. این تحریمها که به احتمال قریب به یقین تحریمهای تعلیقی خواهند بود، تنها زمانی به اجرا درخواهند آمد که توافق تا ضربالاجل نهایی مذاکرات حاصل نشود. در چنین شرایطی، فشار رسانهای و بازی اتهامی که غرب علیه ایران آغاز خواهد کرد فضای مثبتی که در یکسال اخیر ایجاد شده را مسموم خواهد کرد و بیشک کشورهای زیادی را به هراس خواهد انداخت تا با ایران وارد معامله نشوند. این امر بهویژه در مورد برخی از واردکنندههای عمده نفت ایران که به آمریکا نزدیک هستند مثل کرهجنوبی و ژاپن صادق است. حتی اگر روسیه و چین هم قوانین تحریمی غرب را مراعات نکنند، قراردادهای یکطرفهای با ایران امضا خواهند کرد. اصولا توافقی که بر ضعف و ناچاری یکطرف بنا شده باشد، گره بر باد زدن است و پایدار نخواهد بود. آنچه مسجل است اراده سیاسی طرفین برای شکستن بنبست در مذاکرات است. پس از یکسال گفتوگو بر سر جزییات توافق جامع، امروز خطوط قرمز و حاشیههای خاکستری آنها تقریبا برای طرفین آشکار شدهاند. هنوز هم امکان رسیدن به توافقی که منافع اصلی هر دو طرف را برآورده کند، وجود دارد، بنابراین به نفع طرفین خواهد بود که بهجای سرمایهگذاری بر محاسبات غیردقیق در مورد ضعف و قدرت، توجه خود را معطوف بر یافتن راهکار برای کاستن از اختلافها کنند. تعلل در یافتن راهکار، قمار بر اینکه زمان، موضع طرف مقابل را تضعیف خواهد کرد، یا امید اینکه یکطرف در آخرین لحظه کوتاه خواهد آمد، آزموده شده و آزموده را آزمودن خطاست. در کمی بیش از ششهفتهای که تا پایان مهلت مانده، یا طرفین باید از خود انعطاف بیشتری نشان دهند و به توافق سیاسی دست یابند، یا منتظر سختترشدن مواضع در سال جدید خورشیدی باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.