|

ایران، خاستگاه دیرینه کشاورزی

چغاگلان را از نو بشناسیم

محسن زیدی . پژوهشگر پیش ‌از تاریخ و بوم‌شناسی کواترنر دانشگاه توبینگن (آلمان)

بررسی‌های باستان‌شناسی پیش‌ از تاریخ با هدف شناسایی منشاء کشاورزی و توسعه جوامع نوسنگی در اواسط قرن بیستم میلادی آغاز شد. در این میان، منطقه جنوب‌غربی آسیا یا به‌عبارتی خاورمیانه، همواره به‌دلیل تنوع شرایط جغرافیایی و زیستی نقش کلیدی و مهمی در مطالعات شکل‌گیری مراحل آغازین زندگی روستانشینی و کشاورزی داشته است، این ویژگی باعث شده تا این منطقه، کانونی برای مطالعات و پژوهش‌های محققان مختلف و به‌خصوص باستان‌شناسان شود. خاستگاه کشاورزی از جمله مسایل بحث‌برانگیز بوده و بررسی‌های انجام‌شده توسط باستان‌شناسان و گیاه‌باستان‌شناسان در خاورمیانه نشان داده که این منطقه به‌عنوان یکی از مراکز اولیه و مهم این رخداد در جهان به‌شمار می‌آید. یافته‌های اخیر به‌دست‌آمده از کاوش باستان‌شناسان در تپه باستانی چغاگلان (که نتایج آن در مجله علمی ساینس چاپ شد)، تا حدود زیادی فرضیه‌های قبلی را درباره حاشیه‌ای‌بودن ایران در روند مطالعات نوسنگی و آغاز کشاورزی، باطل کرده و اهمیت بسیار زیاد مناطق کوهپایه‌ای زاگرس در روند شکل‌گیری روستاهای آغازین و ابداع کشاورزی در آن را نشان داده است. این تپه باستانی در شهرستان مهران استان ایلام، محوطه‌ای از دوران آغاز دوره نوسنگی با آثاری از سکونت بلندمدت انسان بین 12هزار تا 9‌هزارو600سال پیش است. در چارچوب پروژه تحقیقاتی مطالعات دوران سنگ ایران و توبینگن، نگارنده و «نیکلاس کُنارد» از دانشگاه توبینگن آلمان با همکاری پژوهشکده باستان‌شناسی ایران و سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان ایلام در سال‌های 1388 و 1389 به کاوش و لایه‌نگاری باستان‌شناسی در این محوطه اقدام کردیم. این محوطه وسعتی بیش از 5/1هکتار دارد و ضخامت لایه‌های باستانی در آن بیش از هشت‌متر است. در چغاگلان مقدار فراوانی ابزارهای سنگی، هاون و سنگ‌ساب‌های سنگی، پیکرک‌های گلی انسان و حیوان، اشیای استخوانی و مقدار زیادی دانه‌های گیاهی و بقایای استخوان‌های جانوری یافت شد. بقایای جانوری کشف‌شده شامل بز، گوسفند، گراز، غزال، گاو، اسب، خرگوش، گونه‌های مختلفی از پرندگان شامل کبک و همچنین بقایای ماهی و صدف است. بقایای بسیار زیاد کاه و ساقه‌های انواع غلات مختلف به‌دست‌آمده نیز بیانگر این است که ساکنان این روستای نوسنگی، فرآیند جداسازی دانه‌های غلات از غلاف اصلی را در محل سکونت خود انجام داده‌اند. به احتمال زیاد، هاون‌ها و سنگ‌ساب‌های به‌دست‌آمده نیز برای تهیه بلغور یا آرد کردن دانه‌های مختلف جهت استفاده‌های بعدی مورداستفاده قرار گرفته‌اند. با این حال بررسی‌های آزمایشگاهی بیانگر این است که هاون‌ها و سنگ‌ساب‌ها کاربری‌های مختلفی داشتند. یافته‌های به‌دست‌آمده از کاوش تپه چغاگلان بیانگر این است که ساکنان آن در مدت دوهزارسال سکونت در این روستا، به کشت روشمند گیاهان خودرو پرداخته‌اند که درنهایت به ظهور اولین گونه‌های اهلی‌ جو و به‌خصوص گندم در این محوطه منجر شده است. آثار و بقایای گیاهی به‌دست‌آمده از چغاگلان در کنار دیگر یافته‌های به‌دست‌آمده از کاوش، نشان‌دهنده تحول اقتصاد کشاورزی در محل و همچنین بیانگر نخستین نشانه‌های مدیریت کهن و طولانی‌مدت گیاهان در این بخش از ایران و همزمان با بسیاری از دیگر محوطه‌های آغاز نوسنگی در خاورمیانه است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.