بازار گرم آزادی بیان در افغانستان
خلیل مینوی . مدیرعامل خبرگزاری باختر افغانستان
مطبوعات افغانستان در سالهای گذشته در این کشور از رشد قابلملاحظهای برخوردار بوده و در اطلاعرسانی در عرصههای سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی با وجود مشکلات فراوان، دستاوردهای بزرگی داشتهاند. اما این دستاوردها به معنی آن نیست که تمام رسانههای موجود در افغانستان تاکنون از سیر تخصصی عبور کرده و مطابق معیارها و ارزشهای بینالمللی و رسانهای عمل کردهاند. به هرصورت باوجود کاستیهای تخصصی حرفهای رسانهها در افغانستان، آزادی بیان در این کشور با بسیاری از کشورهای جهان غیرقابلمقایسه است و حتی میتوان مدعی شد این آزادی در سطح منطقهای بینظیر است. با توجه به این مساله، آزادی بیان و دموکراسی از جمله مقولههایی هستند که مردم افغانستان پس از ایجاد نظام نوین در کشور، آن را به تجربه گرفتهاند و برای نهادینهسازی آن کار و تلاش میکنند. حدود 14سال پیش در افغانستان فقط چندرسانه چاپی دولتی و یکرادیو به نام «رادیو شریعت» وجود داشت ولی امروز در افغانستان حدود 80شبکه تلویزیونی، 180رادیو و 21روزنامه و بیشتر از سیصدنشریه چاپی مشغول اطلاعرسانیاند. بهطور مسلم بررسی محتویات تمام رسانهها با در نظر داشتن وضعیت موجود در کشور دشوار است اما گامهای عملی برای عبور از مشکلات و موانع رسانهای و سمتدهی رسانهها به سوی اهداف کلان ملی، سازندگی، توسعه و تقویت دموکراسی در کشور برداشته شده است. ابتدا قانون رسانههای همگانی در مجلس افغانستان تصویب شد و بهدنبال آن آییننامه تاسیس و فعالیت رسانهها نوشته شد تا براساس آن رسانههای همگانی بتوانند در افغانستان فعالیت کنند. از جمله مسایل مهم در این قوانین تامین حقوق روزنامهنگاران و مصونیت خبرنگاران است. همچنین سیاستهای روزنامهها و نشریات افغانستان براساس دسترسی آزاد و همگانی رسانهها به اطلاعات و رعایت اصول اخلاقی در این حرفه مورد توجه قرار گرفته است و رسانهها میتوانند با توجه به این چارچوب کلی به فعالیت خود بپردازند. با همه این مسایل نمیتوان از کنار برخی مشکلات مطبوعات افغانستان نیز عبور کرد. این مساله قابلکتمان نیست که باوجود همه تلاشها رسانهها نیز در مسیر کار خود خطاهایی داشتهاند. اگرچه تعداد زیاد رسانههای نوشتاری، دیداری و کاغذی در افغانستان باعث رشد و توسعه آزادیبیان شده است. البته باید این حقیقت تلخ را نیز گفت که برخی از رسانهها به مساله اطلاعرسانی آزاد مانند کالا نگاه و با آن تجارت کردهاند. گاهی مسایل مهم کشور را ندیدهاند و گاهی در راستای اهداف خاص برخی از سیاستمداران گام برداشتهاند. این در حالی است که اطلاعرسانی دقیق و حق مردم است و نباید با این حق، تجارت و خلاف موازین اخلاقی و معیارهای حرفهای بدون در نظر داشتن قانون عمل کرد. بهعنوان مثال امروز در افغانستان 76رسانه وجود دارد که بدون مجوز قانونی فعالیت دارند. فعالیت این رسانهها نشان میدهد برخی اهل رسانه هم تمایل به قانونگریزی دارند و به باور بسیاری از اهالی رسانه موجودیت چنین رسانههایی در بازار گرم آزادی بیان امروز افغانستان مفید نیست. به همینترتیب مواردی هستند که میتوان آن را در کار رسانه تاثیرگذار دانست. علاقهمندیها و گرایشات سیاسی، گروهی، قومی و قبیلهای سبب شده است بازار رسانه در افغانستان آشفته شود. همچنین اثرگذاری منابع مالی حامی برخی رسانههای افغانستان بهمثابه عوامل هدایتکنندگان بیرونی رسانهها عمل میکنند و میتوانند آنها را از مسیر اصلی خارج کنند. خودسانسوری موضوع دیگر قابل بحث در کار اهل رسانه است. عواملی چون مسایل سیاسی، شخصی، گروهی و قومی، تعصبات زبانی و حتی مذهبی در این موضوع بیشتر اثرگذار بوده و میتواند بر مطبوعات افغانستان تاثیر جدی داشته باشد. این مسایل حقایقی هستند که در کار رسانههای کشور مشهودند اما به هرحال هستند رسانههای که بدون این دغدغهها منتشر میشوند و بیشترین مخاطبان را نیز به خود اختصاص دادهاند. اما موضوع درآمد و خودکفایی مالی، برخی از رسانهها را نیز وادار کرده است در مواردی از مرزهای منافع ملی و سنتی مردم عبور کرده و انگشت انتقاد مخاطبان را به سوی آنها دراز کنند. به هرصورت در مسیر بیش از 13سال کار رسانهای نمیتوان آسیبهایی را از نظر دور داشت و رسانههای نوپای افغانستان نیز از این آسیبها در امان نبودهاند. در افغانستان، رسانههای تصویری و شنیداری مخاطبان و علاقهمندان خود را دارند اما این رسانههای چاپی هستند که با گذشت زمان بنا بر حقایق تلخ موجود در کشور به خزان زودرس مبتلا میشوند. در سالهای گذشته فرهنگ روزنامهخوانی با اقبال مردم روبهرو نبوده است، از سوی دیگر آمار نشان میدهد بخش بزرگی از مردم در افغانستان به خواندن و نوشتن آشنایی کامل ندارند، پس در چنین کشوری موجودیت رسانههای چاپی برای حامیان مالی میتواند ریسک بالایی داشته باشد. قشر باسواد جامعه را دانشجویان، دانشآموزان، ماموران دولتی و نهادهای خصوصی فرهنگی و اهل رسانه تشکیل میدهند. دانشجویان و دانشآموزان بیشتر به مسایل تعلیمیشان میاندیشند، ماموران دولتی براساس کمبود معاش و حقوق ماهانه به روزنامهها علاقهمند نیستند و کارمندان نهادهای خصوصی فرهنگی، هرکدام دنبال مسایل مربوط به خود هستند. به اینترتیب میتوان گفت تا به امروز فرهنگ روزنامهخوانی و مجلهخوانی در افغانستان متداول نشده است. هنوز تا زمانی که روزنامهها در افغانستان مورد توجه مردم قرار گیرند، فاصله بسیاری وجود دارد. هنوز صاحبان زور و زر از رسانهها استفاده ابزاری میکنند یا هم بهگونهای پیدرپی بهدنبال ایجاد رسانه هستند یا هم بهطور نامرئی هرکدام به شکلی در رسانهها نفوذ کردهاند. باید گفت رشد رسانه و مطبوعات هدفمند و فرهنگ روزنامهخوانی به تلاش مستمر نیاز دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.