جنگ سرد جدید خاورمیانه
مایکل نایبی اسکویی . ترجمه: آزاد حاجیبابا
خاورمیانه یکی از بیثباتترین مناطق جهان است تا جاییکه هیچ تحولی در آن غریب نیست... هرج و مرجهای متعاقب بهار عربی، سرریزشدن مناقشه سوریه به داخل عراق و احتمال بالقوه تجدید روابط ایران- آمریکا را باید مواردی از این تحولات غریب دانست. اما برخلاف سالهای اخیر چنین بهنظر میرسد که بتوان منافع اعراب سنی منطقه را به سوی پذیرش اسلام سیاسی میانهرو دید. منطقه در حال بیرونآمدن از عدم ثبات ناشی از تنشهای نیمه دهه گذشته است و بنیادهای آن در آینده در حال شکلگیری است. تغییرات بهوضوح حول منازعه سوریه، لیبی و پیشبینی منطقه از ایرانی تقویت شده، شکل میگیرد. خاورمیانه با بحرانهای متعددی وارد سال 2015 میشود. بیثباتی لیبی بهعنوان تهدیدی برای امنیت شمالآفریقا باقی خواهد ماند و کشورهای منطقه خلیجفارس و حوزه دریای مدیترانه باید مسیر خود را در صورت تقویت مذاکرات ایران و آمریکا کشف کنند. جنگ نیابتی در سوریه و عراق و خلأ قدرت ایجادشده و دولت ترکیه نیز گرفتار درگیریهای داخلی است در حالیکه ایفای نقش بزرگتر در سرتاسر منطقه را برای خود در نظر گرفته است. علاوه بر این منطقه بهدلیل کاهش شدید قیمت نفت در سطح جهان دستخوش تضعیف شده. درحالیکه عربستان سعودی، کویت و امارات متحده عربی قادر به استفاده از ذخایر نقدی قابل توجهی برای خروج از رکود هستند، اقتصاد بقیه کشورهای صادرکننده نفت با عواقب وخیمی روبهرو است. امروزه، چنگال آهنین صدام در عراق با دموکراسی کجخلقی جایگزین شده که از سوی داعش با تهدید مواجه شده است. الجزایر، عربستان سعودی و عمان در حال رویارویی با تنشهای مشخصی هستند که میتواند تا انتهای سالِ کنونی بهوقوع بپیوندند. گفتوگوی جدی ایالات متحده آمریکا با ایران بر سر برنامه هستهای ایران بار دیگر سناریوهای غیرقابل تصوری برای بسیاری از کشورهای خلیجفارس ایجاد کرده و پیشبینی چرخشهای عمدهای در پویشهای منطقهای، بهویژه با عربستان سعودی و متحدانش در ارتباط با کاهش اتکای خود با واشنگتن ایجاد کرده است. تلاش برای هژمونی سنیها ریاض در مقایسه با 12ماه پیش با فشارهای قابل توجهی مواجه است. نهتنها ملک عبدالله بهشدت مریض است (التهاب ریه، حاکم 90ساله را در سال جدید میلادی به بیمارستان و استفاده از دستگاه تنفس مصنوعی کشانده است) بلکه بزرگترین کشور تولیدکننده نفت در سطح جهان نیز وارد جنگ قیمتگذاری با شرکت تولیدکننده آمریکایی «شِل» شده است. عربستان سعودی و متحدان اصلی آن در سطح منطقه مانند کویت و امارات متحده عربی که بیش از یکتریلیوندلار عواید نقدی نفت خود را به رخ میکشند قادر خواهند بود تا سطح تولید نفت را برای آیندهای قابل پیشبینی ثابت نگاه دارند. با این وجود، دیگر تولیدکنندگان نفت اوپک به راحتی قادر به تحمل چنین توفانی نخواهند بود. نتیجه شیب تند 40درصدی در قیمت نفت، فشارهای زیادی بر گرده ایران و حکومت شیعی عراق؛ یعنی بزرگترین رقبای مسلکی و انرژی عربستان وارد خواهد کرد. بعید است که تا سه سال آینده برنامهریزی و ساخت ذخایر این کشور پادشاهی با تهدید مواجه شود. این کشور بر بازسازی مناسبات خود با بازیگران سنی منطقهای تضعیفشده در سالهای گذشته، تمرکز دارد. استراتژی منطقهای ریاض بهطور سنتی بر حمایت از گروههای سنی با یک ایدئولوژی سلفی و محافظهکارانه همراه بوده است. گروههای سلفی بهطور سنتی از سیاست بهدور نگه داشته شده و ایدئولوژی محافظهکارانه آنها در رقابت سعودی با ایران و شیعیان داخلی ریاض کارآمد بوده است. ارتقای سلفیگرایی بهعنوان ابزاری در محدودکردن دسترسی اسلامگرایان سنی که بهلحاظ ایدئولوژیک میانهرو بودهاند؛ مانند اخوانالمسلمین و وابستگان آنها، مثمرثمر واقع شده است؛ این گروهها بهدلیل موفقیتشان در سازماندهی حمایتهای مردمی و مقابله با رفرمهای دموکراتیک، ریاض را بهمثابه تهدید مینگرند. ترمیم مناسبات با اخوانالمسلمین نیز بر مناسبات دیپلماتیک تاثیرگذار خواهد بود. قطر متحد دیرین اخوانالمسلمین بوده است؛ تداوم نزدیکشدن مجدد آمریکا به ایران و نگرانی ریاض از ظهور گروههای جهادی سلفی نگاه این کشور را نسبت به اسلامگرایی سیاسی به تجدیدنظر واداشته است. توافق ریاض، بحرین و ابوظبی با از سرگیری پیوندهای دیپلماتیک با دوحه، حاکی از چرخشی در چگونگی تعامل این بلوک با اخوانالمسلمین است که پتانسیل موثرکردن تلاشهای شورای همکاریهای خلیجفارس را دارد. این بهبود مناسبات در لحظهای بحرانی حادث میشود. درحالیکه ایران و آمریکا در حال ایجاد روابط حسنهای هستند، پادشاهیهای منطقه خلیجفارس درصدد حفظ منافع خود از طریق درگیری مستقیم در لیبی، سوریه و بهطور بالقوهای در یمن برآمدهاند. این اقدام نظامی نیز در راستای مواجهه با قدرت ایران است؛ در حالیکه درصدد پرکردن خلأ استراتژیک ایجادشده ناشی از عدم حضور رهبری ترکیه در منطقه و بهویژه در شرق مدیترانه نیز هستند. از سوی دیگر بدون دخالت نظامی خارجی حامی شورشیان، هیچکدام از جناحهای شرکتکننده در جنگ داخلی سوریه قادر به اعلام پیروزی نظامی قاطع نخواهند بود. حامیان بشار اسد تلاشهای دیپلماتیک خود را بر مذاکره جهت حلوفصل مساله سوریه متمرکز میکنند؛ بهویژه اینکه مشتاق تمرکز بر مشکلات داخلی تشدیدشده ناشی از کاهش قیمت جهانی انرژی هستند. به احتمال زیاد سال 2015 شاهد تغییر در استراتژیهای اعراب سنی خواهیم بود که دیری است در منطقه شکل گرفته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.