تاریخ و تمثیل با نگاهی به ۲قصه «گوسفندها، از نگاهی دیگر» و «نجاتغریق»
اضطراب تمثیل
علی شروقی
تمثیلها اغلب مایه اضطراب و عذابند. به خوابی مشوش میمانند که فرزانهای شوخطبع و مضطرب در بیداری، در یک بیخوابی طولانی آنها را دیده و حال دارد نقلشان میکند. بیدلیل نیست که کافکای بیخواب و مضطرب اینهمه تمثیل آفریده است. این اما یکوجه ماجراست. از سوی دیگر تمثیل ابزار کارآمدی است برای نمایش سخنوری و احاطه به کلام و قدرتنمایی کسی که مخاطبانی خاموش را مورد خطاب قرار میدهد؛ و دیگر اینکه بیمدهندگان، آنها که میخواهند به فاجعهای هنوز رخنداده هشدار بدهند از تمثیل زیاد استفاده میکنند. از طرفی هیچ نوشتاری به اندازه تمثیل در عین سادگی، این همه فرار و چموش نیست. هرچه دایره دلالت در تمثیل وسیعتر باشد، تمثیل به مرز ابهام و اضطراب و بیم نزدیکتر میشود و از آن قدرتنمایی صرف بیشتر فاصله میگیرد. تمثیلهای تکمعنایی و آسانیاب که آشکارا و عامدانه برای بیان یک مقصود سیاسی یا فلسفی یا هرمقصود دیگری پرداخته میشوند، معمولا تمثیلهایی میانمایه از کار درمیآیند. در این نوع تمثیلها، تمثیل تنها میدانی است برای قدرتنمایی صاحبسخن. تمثیلهای میانمایه بیشتر عامل «ارعاب»اند تا حامل «اضطراب» چراکه نقطه تمرکزشان بر «قدرت سخنوری» است. تمثیلهای مبهم اضطرابانگیز اما تمثیلهایی هستند که بدون تقلای آگاهانه برای به رخکشیدن سخنوری و چهبسا برعکس، بیهیچ اعتمادبهنفسی از سوی خالقشان نومیدانه به سمت سکوت پرتاب میشوند. این تمثیلها اغلب پیش از شکلگیری یک وضعیت یا در آستانه آن و یا در دل وضعیت ساخته شدهاند. یعنی در حالتی که خالق تمثیل، خود بیش از آنکه مجال بررسی همهجانبه یک وضعیت را از فاصلهای امن داشته باشد، اضطراب یک وضعیت را از درون تجربه میکند، حتی گاه پیش از وقوع آن. چنین درکی از وضعیت که نتیجهاش فشردهشدن آن در یک تمثیل گاه بسیار کوتاه است، حاصل توانایی هنرمند در اتصال ذهنی به بُن تاریخ و بنیانهای برسازنده آن است، نه نتیجه زیر و بالاکردن خود حوادث تاریخی به صورت بیواسطه. در ذهن هنرمند، تاریخ به واسطه تخیل از نو تجربه میشود آن هم نه بهصورت رویدادهایی که از پشت هم میآیند، بلکه بهصورت یک«آن» که گویی کل تاریخ را دربر دارد. هنرمند بُن تاریخ را میبیند و آنچه را که تاریخ از یکسو بر پایه آن بنا شده است و از سوی دیگر در روایت رسمی از رویدادها، آن را مخفی نگه میدارد. ادبیات، به بیانی روایتی زیرزمینی، روایتی ممنوع از تاریخ است و این روایت ممنوع به واسطه تخیل است که مرئی میشود. تاریخنگاری بهمثابه یک علم، با تخیل سروکار ندارد و به همین دلیل تاریخ روایتی اضطرابزداییشده از رویدادها به دست میدهد. تاریخنگار با وسعت دانش خود مخاطب را مرعوب میکند. تاریخ شرح حوادث سپریشده است اما ادبیات تاریخ را بهمثابه رویدادی روایت میکند که همواره درحال اتفاقافتادن است. چیزی که اتفاق افتاده است، اتفاق میافتد و اتفاق خواهد افتاد. همین است که اضطراب میافکند و جالب اینکه تمثیل با افسانه یعنی امری قدیمتر از تاریخ نسبت دارد و از همینروست که میتواند به بن تاریخ نقب بزند و در عین قدیمتربودن، در نقل فاجعه از تاریخ پیشی گیرد و آن روی اضطرابانگیز تاریخ را با نقبزدن به بن تاریخ کشف و افشا کند. در بزنگاههایی فاجعهبار از تاریخ، در دورانهای گسستهای خشونتبار که گویی تمامی خشونت انباشتهشده در طول قرون یکباره بهسوی بشریت پرتاب میشود تاریخ بهصورت تمثیلهایی اضطرابانگیز در ادبیات بازتاب پیدا میکند. تمثیلها خیلی مواقع هم پیشاپیش واقعه میآیند و نویسنده گویی سالها پیش از اینکه فاجعهای بهصورت عینی رخ بنماید خواب آن را در زیرزمین تاریخ دیده است بیآنکه در لحظه بازگویی هذیانآلود این خواب، خود بداند از چه سخن میگوید. اگر بداند، تمثیلش ساختگی خواهد بود و بیشتر حاوی همان قدرتنمایی فاضلمآبانه. تمثیل اصیل اما وجه خوابگونه خود را حفظ میکند. بسیار اتفاق افتاده است که غیرسیاسیترین تمثیلها در یک بزنگاه تاریخی به سیاسیترین رویدادها گره بخورند و خصلتی پیشگویانه به خود بگیرند. این همان توان اضطرابانگیز و بیمدهنده تمثیل است که وجه رعبآور آن را که مایهگرفته از «سخنوری» و «قدرت» است به بازی میگیرد. بهواقع یک تمثیل اصیل با اتکا به حالت فرار و لغزنده و ناپایدار خود و در لرزانبودن خود است که میتواند پایدار بماند. هرکجا که تمثیل بیشتر به جانب نمایش سخنوری و بهرخکشیدن قدرت دانای کل میل کند، به جای افشای اضطرابانگیز بن تاریخ، به معناکردن عالمانه و رعبانگیز تاریخ تن داده است. تمثیلهای تاریخ مصرفدار از اینگونهاند. نوع اصیل تمثیل، نوع بدون تاریخ مصرف آن است؛ همچون نوع اصیل هرگونهای از ادبیات و بهطور کلی هنر. این تاریخمصرفنداشتن اما بهمعنای فراغت از تاریخ و بیرونبودن از آن نیست بلکه برعکس به معنای پیوستگیای عمیقتر از پیوستگی سطحی با تاریخ است. رئالیسم هیچگاه نمیتواند توفیق یابد مگر زمانی که بهواسطه تخیل به وجوه بنیادین برسازنده واقعیت، به اصلیترین خطوط سازنده یکواقعیت وصل شود و به عکس، تخیل و بیان تمثیلی نیز تا پای در رئالیسم و واقعیت عینی نداشته باشد نمیتواند چیزی باشد جز بیانی حکیمانه و کلی و بیاثر که در بهترین حالت تحسینی توام با حس ارعاب و نه اضطراب را برمیانگیزد. این رابطه دوسویه بین تخیل و رئالیسم نیز بهواسطه دسترسی به همان بنمایههای برسازنده یک وضعیت شکل میگیرد. اتصال به بن چیزها، ادبیات را از سالخوردگی نجات میدهد و آن را نه با یک دوران که با تمام دورانها و تمام بزنگاههای تاریخی همزمان میکند. ادوارد هاپر، نقاش رئالیست آمریکایی، میگوید: «از دو زاویه میتوان به هنر مدرن نگریست که اولی بسته و مربوط به نوآوریهای تکنیکی روزگار ماست، اما دومی بازتر است و آثاری را مدرن میداند که بهواسطه حقایق بنیادینی که در وجودشان هست تا ابد مدرن میمانند. همین ویژگی باعث میشود نهایت حد عظمت مولیر به پای نوبودن ایبسن برسد و یا جوتو چون سزان مدرن قلمداد شود.» بهواقع آنچه یک اثر هنری را با تمام دورانها همزمان میکند اتصال آن با واقعیت نزدیک دوران خود از یک سو و با آن حقایق بنیادین از سوی دیگر است و این اتصال بهواسطه تخیل است که برقرار میشود. نوشتار تمثیلی بهعنوان نوعی از ادبیات بهواسطه همین تخیل است که روح تاریخ را احضار میکند و وجه اضطرابانگیز آن را مینمایاند. در حوالی دوجنگجهانی نمونههایی درخشان از طرحها و قطعات تمثیلی توسط نویسندگان آلمانیزبان خلق شده است. همینجا باید گفت که کوتاهی و فشردگی این قطعات هیچ ربطی به «فلشفیکشن» ندارد. اتفاقا یکی از ویژگیهای آن طرحها و قطعات تمثیلی، آهستگی آنهاست در تقابل با فجایعی که برقآسا فرود میآمدند. این تمثیلها نه روایت مستند از دوران جنگ که نوعی تامل در بن تاریخی هستند که به جنگ و انهدامی اینسان عظیم انجامید و گاه فراتر از آن، شهادتی اضطرابانگیز به آنچه هنوز نیامده بود و قرار بود از راه برسد. دوطرح تمثیلی «گوسفندها، از نگاهی دیگر» از روبرت موزیل و «نجاتغریق» از گونتر کونرت نمونههایی هستند از تمثیلهای اضطرابانگیز و برآمده از یک تجربه زیستی فاجعهبار. در این دوتمثیل میبینیم که آن حقایق بنیادین چه خوب با واقعیت عینی پیوند خورده است و در این میان تخیل چه نقش پرقدرتی ایفا کرده است. «گوسفندها، از نگاهی دیگر» با وصف اضطرابانگیز تشویش گوسفندها در لحظه نزدیکشدن آدمی با چوب و سنگ آغاز میشود. آنگاه راوی حالت گوسفندها را در لحظه ایستادن آدم باز میگوید. حالتی بهظاهر متضاد با حالت قبلی. گوسفندها گویی با ایستادن آدم، آرام میگیرند و سر در حلقهای فرو میبرند که خود ساختهاند؛ حلقهای ساکن و سنگین که گویی باید نشان آرامش باشد اما اضطراب از جایی باز به درون تمثیل رخنه میکند که راوی از فشار جمجمه گوسفندها به یکدیگر سخن میگوید. در این فشار، یک ناآرامی زیرپوستی هست که البته هنوز مرئی نشده. یکجور احساس تنگنا و انگار فشاری برای بازکردن جا. اینها را راوی نمیگوید اما در همان توصیف جزیی نگرش از سنگینی کانون دایرهای که گوسفندها تشکیل دادهاند، از سکونشان و از فشار نامحسوس جمجمهها التهاب و اضطراب و احساس در تنگنابودن به جان خواننده رخنه میافتد و دست آخر پیوند وضعیت گوسفندها به یک وضعیت ناخوشایند انسانی، چیزی را در سر خواننده به ارتعاش درمیآورد. گویی چیزی در درون جمجمه سوزنسوزن میشود و این سنگینی فشاری است که از فشردگی تمثیل به جان خواننده راه یافته است. طرح تمثیلی دوم، یعنی «نجاتغریق» با افتادن یک جاشوی ناهشیار به دریا آغاز میشود. قایقی برای نجات جاشو به دریا میاندازند. یکی از سرنشینان قایق حین دولاشدن برای بیرونکشیدن جاشو از آب تعادلش را از دست میدهد و به آب میافتد. فرآیند غرق شدن همینطور ابعادی گسترده مییابد و مثل پرتاب سنگی به آب و تشکیل دوایر تودرتو که بزرگ و بزرگتر میشوند، دست آخر به غرقشدن کشتی و کل سرنشینان آن میانجامد. دست آخر اما همان جاشوی اول که حلقه اول زنجیره حوادث بود نجات مییابد. خود را به ساحلی میرساند و آنجا برای ساحلنشینان دروغی را در مورد افتادنش به آب سر هم میکند که اسباب تکریمش را فراهم میآورد. او از تحریف حادثه نان میخورد اما این تمام حقیقت نیست که اگر میبود با تمثیلی میانمایه سروکار داشتیم. اضطراب بنیادین نه آنجا که کشتی و سرنشینانش نابود میشوند که در سطرهای پایانی قصه بروز میکند. آنجا که میخوانیم: «هربار که تازهواردی به جزیره پا میگذاشت، این کشتیشکسته غیبش میزد؛ آنهم لرزان و رنگپریده و دستخوش ترسی که دلیلاش به ذهن هیچکس نمیرسید.» ممکن است کسی دیگر هم نجاتیافته باشد و دروغ جاشوی نجاتیافته را برملا کند و این امکان است که اضطراب میانگیزد؛ اضطرابی ابدی که روزی هزاربار روح جاشوی نجات یافته را میخورد. «هربار که تازهواردی به جزیره پا میگذاشت...» این استمرار آمدن تازهواردی به جزیره گویی یک هراسافکنی موذیانه است در دل جاشوی نجاتیافته تا یکدم آرام نگیرد و با وجدانی معذب در اضطرابی ابدی به سر برد. این اضطراب ابدی را تنها نویسندگانی میتوانند تماموکمال ترسیم کنند که اضطرابی مشخص و عمومی را در دورانی که زیستهاند تا مغز استخوان تجربه کردهاند. نویسندگانی که یا در میانه فاجعه بودهاند یا در حوالی آن یا از پس فاجعه و از میان خاکسترهای آن سر برآوردهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.