|

عین‌الله

صادق زنگنه

همه شاگردان من، داستان دوران دانش‌آموزی من و شماست. نگارنده که خود یک‌معلم است، می‌کوشد تا با قلمی بیوگرافیک، نیم‌نگاهی نیز به مسایل اجتماعی و فرهنگی و آموزش‌وپرورش داشته باشد.

عین‌الله مسن‌ترین شاگرد من است. او شاهد زنده تاریخ معاصر ایران است. پشت لبش تازه داشت سبز می‌شد که نهال مشروطه خشکید. پنج، شش‌سال قبل از انقلاب اسلامی، آخرین تلاش‌های خود را برای گرفتن مدرک دیپلم کرد که متاسفانه ناکام ماند. متولد1317 شمسی است. خزان عمر او را نحیف و تکیده کرده است؛ برای ایستادن درودیوار را تکیه‌گاه قرار می‌دهد. کمربند را دوشماره تنگ‌تر می‌بندد و شلوارش از پوشاندن قسمتی از ساق پایش معذور است. در قلبش باتری است و داروی ضدآلزایمر هم مصرف می‌کند. جملاتش را بریده‌بریده می‌گوید و خاطراتش قوام چندانی ندارند. زوال عقل در او به حدی است که اگر داروهایش را مصرف نکند ممکن است که آدرس خانه را فراموش کند. «سه‌ماه یک‌بار می‌روم دکتر. یک‌روز از خانه آمدم بیرون، راه خانه را فراموش کردم. نتوانستم برگردم. اما مسجد را یادم بود. از یک‌نفر پرسیدم و رفتم تا خانه را پیدا کردم. می‌ترسیدم از خانه بیایم بیرون تا من را به دکتر بردند. الان دیگر خودم می‌‌روم.»با این‌حال او پرامیدترین دانش‌آموز من است و سخت مشتاق آموختن. احساس من این بود که تحصیل برای او آرزویی است که می‌خواهد قبل از ترک دنیا به آن برسد و با آرامش‌خاطر سر به درگاه تسلیم فروآورد. با توجه به وضعیت جسمی او، بیم این را داشتم که پیرمرد از پس امتحانات نهایی برنیاید، به همین دلیل به اداره آموزش‌و‌پرورش منطقه مراجعه کردم و در مورد دیپلم‌افتخاری پرس‌و‌جو کردم. شامل حال او نمی‌شد. این امر، افتخار تدریس به [احتمالا] مسن‌ترین دانش‌آموز ایران را نصیب من کرد. عین‌الله، خواندن و نوشتن را در مکتب آموخت. «ده ما 14کیلومتر با خمین فاصله داشت. آنجا دبستان نبود. هر کس ثروت داشت و می‌توانست، بچه‌اش را می‌فرستاد خمین یا محلات یا اراک. اما ما که ضعیف بودیم دیگر. ما را مکتب می‌فرستادند. تا چهار و پنج را هم آنجا خواندم.» در کنار درس کار هم می‌کرد. «با پدرم در بیابان‌های مهرآباد کتیرا می‌زدیم. ما برای ناهار به قهوه‌خانه می‌رفتیم و رادیو گفت که جنازه رضاشاه را آوردند.» او برای گذراندن دوره سربازی به تهران می‌آید. «برای سربازی که آمدم، ماندگار شدم. در خانه برادرم ماندگار شدم. یک اتاق کوچک ته حیاط داشت، من آنجا ‌سر می‌کردم. در را می‌بستم و در گرما درس می‌خواندم. سربازی که رفتم، ششم‌ابتدایی را خیابان خورشید، می‌دانی؟ میدان شهدا، آنجاها امتحان دادم. خواندم. تا ششم ریاضی خواندم. ششم‌ریاضی را شب‌ها می‌رفتم ساختمان آلومینیوم خیابان شاه طبقه‌پنجم. آنجا می‌خواندیم، امتحانش هم دبیرستان اسدی بود. الان چهارراه آبسردار. الان شده محلاتی مثل اینکه. پسرانه شده. آنجا امتحان دادیم. تجدید آوردم. هندسه رقومی و جبر و مثلثات و اینها را تجدید آوردم. دیگر نتوانستم.» کار و زندگی مانع ادامه تحصیل او می‌شود. در سازمان آب تهران مشغول به کار می‌شود و سال‌ها راننده تانکر آبرسانی بوده است. «در سربازی رانندگی یاد گرفتم. با کامیون‌های ارتش. سواری را بیرون یاد گرفتم. بعد از سربازی. با ماشین پابدا. نمی‌دانم روسی بود! ایرانی بود! چی بود؟! با آنها امتحان دادم. جخ یادم است!؟» او از این بابت که تحصیل را رهاکرده، سخت افسوس می‌خورد. «هوش‌وحواس خوبی داشتم. نتوانستم دیگر. این شب‌کاری‌ها و اینها... خیلی افسوس می‌خورم. الان هم می‌گویم خدایا، از آن نیروی گذشته وجوانی به من بده... من عبادت و بندگی‌ات را بتوانم بکنم.» «من از سال 52-51 که پنجم ریاضی را گرفته بودم، دیگر ششم را نرفتم تجدیدی‌هایش را امتحان بدهم. منتها یک‌بار (پارسال) آمدم مدرک پنجمم را پیدا نکردم. بعد دوباره سه‌روز با عینک گشتم و پیدا کردم. آن آقای‌الف [در اداره آموزش‌وپرورش] قبول نمی‌کرد اینها را که. خیلی‌جاها فرستاد مرا. بعد نوشتند آقا [ادامه‌تحصیل] بلامانع است، بخواند. بعد دوباره به من گفت این را چرا نوشتند؟! الله‌اکبر. خدایا پناه می‌برم به تو. کسی جز تو با ما نیست.»عین‌الله تنها به دیپلم فکر نمی‌کند. «اگر بتوانم، البته پیش خودم فکر کردم، اگر بتوانم به دانشکده الهیات برسانم خودم را، برای من خیلی خوب است. امیرِمومنان می‌فرماید چنان امیدوار باش که تا 40سال دیگر زنده‌ای و چنان آماده‌باش که الان می‌میری. خب حالا من هم می‌گویم تا الان که زنده‌ام، تا آن لحظه که نفسم می‌آید تا می‌توانم فعالیت می‌کنم.»از او می‌پرسم بهترین معلمت را به یاد داری؟ «مکتب که می‌رفتیم من یادم نمی‌رود، یک‌نفر آمد که اگر بگویم این مرد اطلاعات و سوادش چطور بود، هرچه بگویم کم گفتم... شبانه رفت. گفتند که او افسر بوده. تحت‌تعقیب بوده. مدتی آنجا تدریس کرد اما بعد شبانه رفت. ما صبح که رفتیم گفتند معلم ندارید. معلمتان رفته. من از ایشان به‌جز انسانیت هیچ ندیدم. همیشه هم یادم می‌افتد طلب خیر می‌کنم برایشان.» اکنون مدرسه نقطه قوتی است که امید به زندگی را در عین‌الله زنده نگه می‌دارد. کاش بتواند از پس امتحانات نهایی برآید.

(عین‌الله یک اسم مستعار است)

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.