حواسمان هست چه میخوریم؟
این سلولهای گرسنه که من هستم...
بهناز حاجیشرفی
این روزها بسیاری از ما با موضوع تغذیه برخوردی جدیتر داریم یا دستکم، در اطراف خود افرادی را میبینیم که با این موضوع بهجد درگیرند. برخی بهدلیل داشتن اضافهوزن، بعضی دیگر به دلیل لاغری، عدهای برای داشتن توازن و تناسباندام و برخی نیز بهدلیل بیماری، در خوردنوآشامیدن دقت بیشتری دارند. این درگیری همچنین درجات متفاوتی دارد و از مراعات تا وسواس در تغییر است. موضوع تغذیه در شبکههای اجتماعی، در محیطهای کار، در فضاهای حملونقل شهری و تقریبا در هرجا که دو نفر بتوانند گفتوگو کنند، جایگاه ویژهای پیدا کرده؛ از خواص و مضرات انواع گیاهان و غذاها تا انتقال تجربیات در مورد خوردنیهایی که چاق یا لاغر میکنند، برای آنفلوآنزا یا درد زانو یا حتی برای رفع میخچه شست پا مناسب هستند و... . مهناز. ش 30ساله اهل تهران است که بهدلیل مشغله زیاد کمتر میتواند از غذاهایخانگی استفاده کند و برخلاف میل خود، مجبور است بیرون از خانه، به فستفودها رضایت دهد. وی که دچار اضافهوزن شده بود، در اخبار و گزارشها متوجه شد استفاده زیاد از فستفودها طی چندسال، عامل این اضافهوزن است. مهناز از چندماهپیش با درپیشگرفتن برنامه غذایی، وزن خود را متعادل کرده است. او میگوید: به پزشک مراجعه نکردم و طبق نظر دوستان و برنامههای غذایی موجود در اینترنت رژیم موردنیاز خود را پیدا کردم. مطابق این رژیم، او مصرف برنج، ماکارونی، سیبزمینی و مواد قندی را از برنامه غذایی خود حذف کرده و چون از قرصهای لاغری نیز استفاده میکند، مکملهایدارویی برای خود تجویز کرده است. به گفته مهناز، مصرف قرصهای لاغری و امتناع از خوردن بعضی از موادغذایی، او را دچار مشکلاتی چون ریزشمو و دردهای استخوانی کرده است. طه. ب دانشجوی ساکن تهران است که معتقد است در مقایسه با دوستان خود جثه لاغر و نحیفی دارد. طه برای جبران این موضوع بهطور مرتب به باشگاه بدنسازی میرود. او و دوستانش برای سرعتبخشیدن به رسیدن به اندازهوحجم موردپسند خود، در کنار رژیمغذایی از قرصها و آمپولهای هورمونی نیز استفاده میکنند. وی همچنین بهدلیل علاقه زیادش به فستفودها بسیاری اوقات از این نوع غذاها استفاده میکند و معتقد است، این موضوع موجب چاقی موضعی برای او شده است. خانم ش. م، 28ساله ساکن اصفهان است. او میگوید: غذای اصلی من سبزیجات است و برنج کمتر استفاده میکنم، اما با وجود مصرف همه نوع موادغذایی و انجام ورزش در طول هفته، بیشتر مواقع دچار خستگی جسمی و بیحوصلگی هستم. او از این بابت نگران است و معتقد است این مشکلش به نوع تغذیه مربوط است. آنچه مسلم است، تغذیه در جامعه ما به موضوعی جدی تبدیل شده و به نظر میرسد در مواردی حتی حساسیت غلوآمیز و وسواس در مورد آن شکل گرفته است. اما سوال مهم این است که آیا ما بهدرستی میدانیم چه چیزی نیاز داریم؟ نظریهای در علم تغذیه وجود دارد که براساس آن، انسان بدوی دارای توانایی درک گرسنگی موضوعی بوده و زمانی که کمبود مادهای در بدن وجود داشت، میل به غذایی که حاوی آن ماده است، در او بیشتر میشده است. حالتی که امروزه بهظاهر فقط در زنان باردار وجود دارد و «ویار» خوانده میشود. اما احتمالا تغییر در سبک زندگی و وفور مواد غذایی در گذر زمان باعث شد این احساس گرسنگی به شکلی ساده و کمخاصیت تبدیل شود و فقط زمانی که معده ما سبک میشود، احساس گرسنگی کنیم، احساسی که بهمحض دریافت میزان مناسبی از انرژی، پروتئین و چربیها، از بین میرود و ما «سیر» میشویم. با این اوصاف میتوان درک کرد سیری به معنای نداشتن «کمبود» نیست؛ در بسیاری از اوقات، گرچه احساس گرسنگی نمیکنیم، اما بدنمان «کمبود» دارد و نیازمند دریافت مواد غذایی است. این حالت را «گرسنگی سلولی» نامیدهاند. گرسنگی سلولی به این معناست که شخص به میزان لازم انرژی، پروتئین و چربی دریافت میکند، اما بدن او از نبود حداقل یک ماده معدنی یا ویتامین یا به عبارت درستتر، نبود یک ریزمغذی رنج میبرد. به گفته دکتر محمدجعفر ملکوتی، استاد ممتاز دانشگاهتربیتمدرس، «99درصد مردم ایران به نحوی از کمبود یک عنصر رنج میبرند و هرچه سن کمتر و سطح زندگی از نظر اقتصادی پایینتر باشد، این کمبودها بیشتر است که گاه به صورت نارسایی ظاهری پدیدار میشود.»ضعف جسمانی، قد کوتاه، سرماخوردگیهای مداوم، پرخاشگری، پایینبودن سطح یادگیری، پوکی یا نرمی استخوان، برخی بیماریهای مهلک مثل سرطان و... همگی ناشی از گرسنگی سلولی هستند. اما مساله گرسنگی سلولی در ایران، صرفا به انتخاب غذای بد یا عادات بد غذایی مربوط نیست. خاک گرسنه ـ سلول گرسنه غذاهایی که ما میخوریم ـ صرفنظر از عادات غذاییمان- یا گیاه هستند یا انواع گوشتها که با یک واسطه به منشا گیاهی میرسند. گرسنگی سلولی، دقیقا از گرسنگی خاک شروع میشود. خاک که غنی نباشد، گیاه روییده بر آن خاصیت مورد نیاز را ندارد. دکتر ملکوتی که برنده آکادمی علوم جهان سوم در علوم کشاورزی است، در اینباره میگوید: «کمبود ریزمغذیها بهویژه «روی» در خاک کشاورزی کشورمان، باعث شده تا غنیسازی خاک در مزارع از جمله مسایلی باشد که مدتهاست در اولویت برنامههای وزارت کشاورزی قرار گرفته، اما انجام و حصول نتیجه در این موضوع امری زمانبر و نیازمند نیروی انسانی کافی است.»ملکوتی، مصرف نادرست موادغذایی از جمله نان سفید و محصولاتی را که حاوی نیترات هستند از عوامل اصلی ازدیاد سرطان در ایران عنوان میکند و میگوید: «بجز موضوع ازدیاد سرطان، این شیوه غذایی سبب شده تا کمبود کلسیم، ویتامین D، روی، آهن، ویتامینهای A، C، E و سلنیوم در بین مردم ایران شیوع داشته باشد.»به گفته وی «گندم از اصلیترین مواد سبد غذایی خانوار ایرانی است و سبوس آن حاوی مواد معدنی مهمی است که به دلیل وجود اسید فیتیک در آن، بعد از برداشت به طور کامل دور ریخته میشود، اما اگر کود دهی به مزارع برمبنای آزمون خاک انجام شود، تاثیر بسزایی، هم در میزان تولید و هم سلامت جامعه دارد و مانع از دورریختن سبوس گندم میشود.» اسید فیتیک یا هگزوفسفات اینوزیتول ترکیبی آلی است که میزان بالای آن در سبوس مضر است و کارکردی همانند نوشابه یا سیگار دارد. وی میافزاید: «سازمان بهداشتجهانی شاخص سلامت را زیر 25 اعلام کرده است که به جذب مواد معدنی از مواد غذایی در بدن اشاره دارد، اما متاسفانه این شاخص در گندمهای تولید ایران بالای 60 است.» به گفته وی، قرار است در سال آینده با همکاری وزارت کشاورزی، غنیسازی مزارع در استان آذربایجانشرقی به صورت طرح آزمایشی یکساله و با حمایت دولت انجام گیرد و بعد از توزیع یکساله نان غنیشده و سبوسدار در منطقه، موفقیت طرح آزمایش شود. گرسنگی سلولی و صنایعغذایی سادهترین روش رفع مشکل «گرسنگی سلولی» در جامعه، غنیسازی مواد غذایی بهویژه آرد در کارخانجات است. اما با توجه به احتمال برخی تخلفات در صنایع غذایی، این روش در اولویت دوم قرار دارد و اولویت اصلی با غنیسازی خاک در مزارع است. دکتر ملکوتی میگوید: «در برخی کارخانجات در ایران آهن و اسیدفولیک (ویتامین B9) به آرد اضافه میشود که موفقیت چندانی نداشته، زیرا برای برطرفکردن مشکل سلامت در جامعه، آرد باید حاوی تمامی ریزمغذیهایی باشد که کمبود آن در جامعه مشاهده میشود.» وی فنلاند را مثال میزند که در این کشور از سال1980 عنصر روی و از سال 1990 سلنیوم در کارخانجات به آرد اضافه و باعث رشد قد فنلاندیها شده است. غنیسازی خاک و به تبع آن غنیشدن محصولات کشاورزی نیاز به آمار و اطلاعات جامع دارد و متولی آن نمیتواند یک یا چند کارخانه باشد. فرید نوبخت حقیقی، کارشناس دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی با اشاره به این نکته که سیاستگذاری و برنامهریزی در حوزه سلامت تغذیه جامعه از وظایف اصلی این دفتر است، میگوید: «در غنیسازی نمک با ید، تجربه بسیار موفقی در ایجاد همکاری میان تولیدکنندگان، وزارت صنایع و بازرگانی و مردم داشتیم و با استفاده از این تجربه، غنیسازی آرد با آهن و اسیدفولیک به صورت کشوری در حال انجام است.» وی همچنین وعده داد: «به زودی پرمیکس جدیدی که حاوی چند ریزمغذی دیگر (بهجز آهن) است، در کارخانجات جایگزین پرمیکس قبلی میشود که البته با توجه به تحریمها، این موضوع زمانبر است.» به گفته وی، هماکنون در صنایعغذایی جبران کمبود ویتامین D یکی از اولویتهای دفتر بهبود تغذیه جامعه است. گرسنگی سلولی و سبک غلط زندگی آمارهای جهانی نشان میدهد؛ مصرف شکر، نمک، روغن، برنج، نان و نوشابه در ایران از سرانه جهانی بالاتر است و اسفناکتر اینکه مصرف سبزیجات، میوه، شیر و لبنیات در کشورمان با سرانه جهانی فاصله دارد و از حد متوسط پایینتر است. در این میان، فستفودها و حتی بسیاری از غذاهای به ظاهر خانگی که در رستورانها عرضه میشوند، به دلیل چربی و نمک زیاد حاوی کالری مضر بسیار هستند و از دیگر سو، مصرف انواع سس و چاشنی، سفرهای رنگین و هوسانگیز در خانههای ایرانی گسترده که بیرحمانه سلامتی فرد و در مقایسهای بزرگتر جامعه را نشانه رفته است. خانوادهها با بالا بردن اطلاعات و علم به کمبودهای اعضای خود، با تغییراتی کوچک ولی مداوم در شیوه غذایی میتوانند در جلوگیری از گرسنگی سلولی و تامین نیازهای واقعی نقشی موثر داشته باشند. مشکلات حاصل نرسیدن مواد معدنی و ویتامینها به بدن، علاوه بر تبعات جسمی، تبعات روانی نیز در بر دارد و قبل از آنکه گریبان جامعه را بگیرد، فرد و خانواده را محدود میکند و هزینههای متنوعی را به آنها تحمیل میکند. نوبخت حقیقی میگوید: «برای بهبود شرایط بوفه مدارس که یکی از ارکان تغذیه کودکان و نوجوانان است، بخشنامه مشترکی از طریق وزارتخانههای بهداشت و آموزشوپرورش ابتدا در سطح مدیرانکل و سپس در سطح وزرا ابلاغ شد که امیدواریم به اجرا درآید.» او میافزاید: «با توجه به آمارها، شرایط تغذیه در ایران با ایدهآل فاصله دارد.» وی درعینحال معتقد است، با توجه به شرایط سیاسیواقتصادی کشور، وضع تغذیه کشور نسبتا مطلوب است که این ناشی از حفظ برخی آداب و سنن قدیمی در خانوادههاست. به گفته وی، در کنار تلاش برای جبران کمبودها، استفاده از محصولات کشاورزی ارگانیک که به صورت طبیعی به عمل میآیند و در پرورش آنها از کودها و سموم شیمیایی استفاده نمیشود یا برای نگهداری آنها در انبارها مواد نگهدارنده به کار نمیرود، میتواند یکی از روشهای تغذیه سالم در کشور باشد.مشکل سلامت در کشورمان شکل پیچیدهای دارد. از طرفی، غنی نبودن خاک و بهتبع آن نقصان در محصولات کشاورزی و دامی، عاملی مخرب برای سلامت شناخته میشود و از سوی دیگر، عادات غذایی نادرست عامل تشدیدکننده این شرایط شده است. برخی از خانوادهها به دلیل شرایط اقتصادی در تامین نیازهای ضروری برای سلامت در مضیقهاند، بعضی دیگر به دلیل مصرف زیاد و نادرست دچار مشکل شدهاند. شگفتآورتر اینکه در این میان، برای بسیاری از ما نوک پیکان توجه به خوراکیها، بهجای اینکه بهسمت سلامتی باشد، بهسوی تناسب اندام اشاره رفته است که بعضا در تضاد و تقابل با سلامتی است. دلایل مذکور و احتمالا دلایلی دیگر نظیر آنها باعث شده این مجموعه سلولی که «من» را میسازند، گرچه سیر به نظر میرسد، اما گرسنه بماند... و من گرسنه بمانم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.