نگاهی به کتاب چرا امروز مارکس را باید خواند
آنچه از مارکس زنده مانده است
علی اخوت
با وجود تجربه شکستخورده «سوسیالیسم واقعا موجود» جاذبه مارکس از نیمه قرننوزدهم تا سراسر قرنبیستم و امتداد آن تا امروز چیست؟ بسیاری از جنبههای جهان کنونی و تاریخ اندیشه را نمیتوان بدون داشتن درک حداقلی از چارچوب کلی اندیشههای مارکس بازشناخت. با این همه در ابتدای قرن بیستویکم باید پرسید از آن پیکری که به خاک سپرده شد چه مقدار هنوز زنده مانده و به کار میآید؟ چاپ کامل آثار مارکس و انگلس به زبان انگلیسی که هنوز بهصورت کامل انجام نگرفته، بالغ بر یکصد جلد کتاب 800صفحهای خواهد بود. با این اوصاف کتاب کمحجم و مختصر «چرا امروز مارکس را باید خواند» میتواند شرحی مختصر و مفید و خوانشی انتقادی از آرای مارکس محسوب شود. در فصل اول، نوشتههای مارکس جوان را میخوانیم که عمدتا فلسفیتر و دارای بار سیاسی تندتریاند. نوشتههای او در این دوران، موضوعات متنوعی را شامل میشود. فقط بخش کوچکی از این نوشتهها در زمان حیات مارکس منتشر شد. بخش مهمی از نوشتههای منتشرنشده که با عنوانهای مختلف دستنوشتههای 1844، دستنوشتههای پاریس و دستنوشتههای اقتصادی و فلسفی خوانده میشوند آمیزهای از یادداشتهای خواندنی و تاملات بعدی مارکساند که موضوعات مختلفی در آنها به بحث کشیده میشود. یکی از این موضوعات، دین است. دین هیچگاه مساله اصلی مارکس نبوده است و او هرگز پژوهش یا متن مستقلی که به دین پرداخته باشد، ننوشت. مباحث مارکس در خصوص دین، بهصورت پراکنده در آثار گوناگونی نظیر ایدئولوژی آلمانی، درباره مساله یهود و نقد فلسفه حق هگل و تزهایی درباره فوئرباخ طرح شدهاند. وولف نیز این بخش را با نوشتههای ابتدایی مارکس آغاز میکند که به دنبال بحثوجدلهای هگلیهای جوان درباره مذهب شکل گرفته بود. یکی دیگر از موضوعاتی که درباره دوران مارکس جوان در کتاب به آن پرداخته میشود، لیبرالیسم است. مارکس تنها فرد از میان معاصران خود نبود که از سیستم وقت در آلمان انتقاد میکرد. به گفته مارکس، این سیستم هم به لحاظ سیاسی و هم اقتصادی عقبمانده بود و فقط در فلسفه سرآمد دیگران محسوب میشد. سرمایهداری از نظر مارکس جوان یک رژیم سراسر بیگانگی است که مذهب، دولت، کار، پول و روابط انسان را در بر میگیرد. آزادی سیاسی لیبرالی در تحلیل نهایی، اوضاع را از برخی جهات حتی بدتر هم میکند، اگرچه از بسیاری جهات پیشرفتی واقعی به شمار آید. سرمایهداری در دوره بســیار کوتاهی چنیــن ثروت انبوه مادی، معنوی و فرهنگی را انباشــت کرده ولی نمیتوانست چنین ثروتی را انباشــت کند بدون اینکه در آن واحد، نابرابری تولید کند. در فصل دوم به ایدههایی پرداخته میشود که انگلس در سخنرانی مشهور خود بر سر مزار مارکس بهعنوان چکیده زندگی مارکس مطرح کرده بود؛ یعنی تحلیل اقتصادی مارکس و تئوری تاریخ او که شامل پیشبینیاش دایر بر لزوم پایاندادن به نظام سرمایهداری میشود. مارکس معتقد بود بالاخره جامعه موجود با یک نظام کمونیستی جایگزین خواهد شد که دولت «بیگانهشده» را پشتسر بگذارد و این با انقلاب پرولتری به دست خواهد آمد. از اواسط دهه1850، مارکس توجه و تمرکز خود را معطوف به تحلیل اقتصادی سرمایهداری کرد و پس از نوشتن چند دستنوشته منتشرشده و نشده، سرانجام جلد اول شاهکار خود، سرمایه را در 1867 منتشر کرد. از آن به بعد مارکس به درآمیختن تئوری اقتصادیاش با مبارزه و تبلیغ سیاسی ادامه داد. مفسران همواره تفاوتهایی را بین مارکس و انگلس مطرح میکنند، بنابراین موضوع تفسیر مارکس هنوز هم گشوده است. با این اوصاف جاناتان وولف همانطور که خود در مقدمه اعلام میکند روایت غالب مارکسیستی از مارکس و مارکس «انگلسیشده» را در فصول اول و بهویژه فصل دوم توضیح میدهد تا بتواند در فصل نهایی به نقد این مارکس بپردازد. تئوری تاریخ یکی از نقاط فلسفه مارکس است که وولف به نقد میکشد. تئوری تاریخ با این مدعا آغاز میشود که نیروهای تولید انسانی در سراسر تاریخ، گرایش به رشد دارند و اینکه با پیش بردن یا بازداشتن آن رشد، اشکال جامعه ظهور و سقوط میکند. مارکس به طور مشخصتر مدعی شد زمانی خواهد رسید که سرمایهداری مانع رشد بیشتر نیروهای تولید خواهد شد و در نتیجه، به پایان راه خود خواهد رسید و جای خود را به کمونیسم خواهد داد. وولف میپرسد: «چرا سرمایهداری نباید تا ابد پایدار بماند و به آرامی خود را با نیروهای تولید رشدیابنده سازگار کند؟ استدلال مارکس که چنین امری به وقوع نخواهد پیوست مبتنی بر نرخ کاهنده سود و بحرانهای هرلحظه تشدیدشونده سرمایهداری است. اما سرمایهداری تا به حال ثابت کرده که توفانهایی را پشتسر گذاشته و از سویی، قانون نرخ کاهنده سود به ندرت ماندگار بوده است.» یکی دیگر از بخشهای تفکر مارکسیستی که توسط وولف نقد میشود جزمیتگرایی اقتصادی است. «در جهان واقعی با گروههایی سروکار داریم که به دلایل گوناگون با یکدیگر در تضادند. نژاد، مذهب، ملیت و جنسیت، همه موجد اختلافات و مبارزات بودهاند. پاسخ مارکسیستها این است که همه دیگر مبارزات در اساس خود، ریشه و پایه اقتصادی دارند. اما این گفته در نهایت صرفا جزمگرایانه مینماید. چرا عوامل دیگر نباید به همان اندازه برای ما انسانها مهم باشند؟» او در بخشی از مقدمه مینویسد: «مهمترین و بزرگترین تئوریهای مارکس هنوز به اثبات نرسیدهاند. اما این به معنای کنار گذاشتن اندیشههای وی نیست. نوشتههای او از جمله مستدلترینها در سنت روشنفکری غرب است. مارکس همچنان ژرفاندیشترین و موشکافترین منتقد سرمایهداری حتی در شرایط کنونی است. ممکن است اعتمادی به راهحلهای وی برای معضلاتی که به درستی میشمارد، نداشته باشیم، اما این ایراد صورت مساله را پاک نمیکند.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.