پدیده پاشایی، پدیده اباذری و دیگر پدیدهها
سعید ارکانزادهیزدی
فیلم «صفحه اول» (The Front Page) محصول سال 1974 به کارگردانی بیلی وایلدر، درباره زندگی یک روزنامهنگار است که میخواهد از این شغل کنار بکشد اما درست در شبی که قصد دارد با نامزدش به شهر دیگری مهاجرت کند، سردبیرش به هر حیله و ترفندی که شده، او را برای پوشش یک اعدام به حوزه خبریاش میکشاند. بیلی وایلدر بهخوبی یک تیپ روزنامهنگار فیلمهای آمریکایی را به تصویر میکشد؛ روزنامهنگاری که هر حادثهای که رخ دهد، در صحنه حاضر و در حال یادداشت، ضبط صدا یا تصویربرداری است. در این تیپ روزنامهنگار مکانیکی، برای روزنامهنگار جذابیتهای آنی رویدادها مهم است و هرچه اتفاق دارای ارزشهای خبری کلاسیک بیشتری مثل برخورد یا شهرت باشد، حادثه ژورنالیستیتر و جذابتر است. در مورد ایران و بهخصوص در مورد اتفاقاتی که توده مردم با آن درگیر میشوند، رسانههای رسمی به دلایل روشن و تاریخی، محدودیت زیادی در پوشش آن داشتهاند و معمولا نیز اگر به موضوع پرداختهاند، واکنشی بوده است در قبال رسانههای غیررسمی و در سالهای اخیر نیز واکنشی در برابر شبکههای اجتماعی؛ مگر اینکه رسانههای رسمی خود بخواهند موجی را به راه بیندازند و جریان رسانهای یک ماجرا را در دست بگیرند؛ مثل مورد اقبال تودهای به فوت خواننده جوان پاپ که تلویزیون ایران خود روند رسانهایاش را به دست داشت و آن را مدیریت کرد. رسانههای ایران بهدنبال هیجان کنترلشده هستند و به نظر میرسد که اگر کسی بخواهد هیجان واقعی را در قبال یک واقعه تودهای ببیند، باید آن را از طریق شبکههای اجتماعی دنبال کند. به کمک صفحات ویژه اتفاقات جاری و هشتکها، شبکههای اجتماعی به رسانه عمومی شبیهتر شدهاند اما بهقدری حرفها و اظهارنظرها درباره یک اتفاق در آنها به موازات هم منتشر میشود که به نظر، فضای آنها بیش از اینکه به یک گفتوگو یا عرصه عمومی شباهت پیدا کند که فهم متقابل در آن عنصری ضروری است، به هیاهویی از حرفهایی یکطرفه شباهت پیدا میکند که هر کس حرف خودش را میزند و گوینده اصلا هم لازم نمیبیند که به پاسخها گوش بسپارد. پاسخها، گفتوگوها و جروبحثها نیز در فضای مجازی در بسیاری از موارد، مشاجرهای بین دو طرف ناهمگون و غیرهمسطح- از نظر علمی، تجربی، سنی و صنفی- است؛ با استفاده از سطحیترین تفسیر از حق آزادی بیان، هر کسی به خود اجازه میدهد که درباره دیدگاههای بهاشتراکگذاشتهشده دیگران، اظهارنظر کند و گاهی به نظر میرسد که کاربران، سکوت در فضای مجازی را برای شنیدن، یاد نگرفتهاند. در شرایطی که رسانههای رسمی ایران وارد حیطههای مسالهدار نمیشوند و شبکههای اجتماعی نیز به واکنشهای تودهای، هیجانی و پرتاب نظر مشغولند، روزنامهنگاران در رسانههای رسمی اما منتقد و کمترمحتاط، برای دریافت و فهم عمیقتر پدیدههایی مثل فوت خواننده جوان پاپ، ناچارند بهسراغ افراد کارشناس و تحلیلگر موضوع، از جمله جامعهشناسان بروند. در برخی از موارد حادتر یا جذابتر، حتی خود جامعهشناسان و نهادهای آکادمیک دستبهکار میشوند تا با برگزاری سمینارها یا پژوهشهایی، پدیده را تحلیل کنند. اغلب جامعهشناسانی که اقبال تودهای را به فوت خواننده پاپ بررسی کردهاند، نگاهی خوشبینانه به این ماجرا داشته و گفتهاند که جامعه ایران به دلیل سرخوردگیهای سیاسی از اتفاقات پنجسال گذشته، خواستههایشان را به عرصه اجتماعی و فرهنگی بردهاند و تلاش میکنند که امور غیرسیاسی را بهطرز نامحسوسی سیاسی کنند. اما از دیدگاه منتقدان چنین تفسیری، جامعهشناسان خوشبین عملا بهجای اینکه موضوعات را تحلیل کنند، مسایل را به تحلیل میبرند. آنها هر مسالهای را میتوانند در چارچوبهای نظری مختلف و پیچیده وارد کنند و بر اساس نظریهها، به تحلیلهایی برسند. از نظر منتقدان، آنها درست مثل خبرنگاران فیلم بیلی وایلدر عمل میکنند که واقعه برایشان اهمیتی ندارد و بیشتر، برایشان هیجان ماجرا برای صفحه اول روزنامه فردا مهم است. در این میان، جامعهشناسان منتقد تحلیلهای رایج از پدیدهها- مثل دکتر اباذری در مورد فوت خواننده جوان پاپ- گاهی ناچار بودهاند که به شکلی غیرمتعارف نظر خود را به مخاطبان برسانند. اتفاقا شکل این ارایه تحلیل متفاوت، بسیار مناسب شکستن فضای تحلیلهای رایج با چارچوبهای نظری معمول درباره این پدیده بود؛ عصبیت، لحن تند و زیرسوالبردن مهارت حرفهای خوانندهای که جامعهشناسان دیگر نخواستهاند به انجام آن دست بزنند، از قضا برای شکستن فضای مسلط حاکم بر تحلیل یک پدیده تودهای، لازم بود که استاد دانشگاه تهران به خوبی آن را انجام داد. این حرکت رهاییبخش برای کسانی که از تحلیلهای رایج و باب طبع دلزده بودند، خوشایند بود اما شاید دردناک این باشد که برای مخاطبان شبکههای اجتماعی، جامعهشناسان و روزنامهنگاران، تنها موضوع تغییر کرد و «پدیده پاشایی» به «پدیده اباذری» تبدیل شد. این بار، شبکههای اجتماعی پر از اظهارنظرهای یکطرفه و تودهای درباره پرخاش دکتر اباذری میشود. جامعهشناسان به ریشههای رواج خشونت کلامی و اهمیت اخلاق میپردازند، تحلیلها را استریلیزه میخواهند و تلاش میکنند واکنش استاد دانشگاه تهران را در همان قالب رایج خود قرار دهند و آن را در چارچوبهای خود تحلیل برند. در این میان، کمتر کسی به لب کلام، یعنی ایده همذاتپنداری با متجاوز، ورود افراد غیرسیاسی به نهادهای سیاسی یا رفتارهای وسواسگونه سیاسی که توسط جامعهشناس منتقد مطرح شد، فکر میکند. عملا هیجانی ایجاد میشود که به زودی با هیجانی دیگر فراموش میشود. اما جامعهشناسانی که با چارچوبهای روتین و انبوه نظریات درون جعبه ابزار خود، آماده تحلیل هر مشکل و حتی هر فرد مشکلگشایی هستند، همچنان در عرصه پابرجا میمانند و رسانهها مدام به آنها رجوع میکنند و خواهند کرد. شاید تلخترین طنز ماجرا را بیلی وایلدر در همان فیلم «صفحه اول» آورده باشد؛ در انتهای فیلم، سردبیر بیاخلاقی که حتی به قیمت از هم پاشیده شدن زندگی خانوادگی خبرنگارش میخواست که خبر داغتری از اعدام در صفحه اول داشته باشد، چند سال بعد، استاد اخلاق روزنامهنگاری در یکی از دانشگاههای آمریکا میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.