|

اپاراتچیک

بابک زمانی . استاد دانشگاه علوم‌پزشکی ایران

در شوروی سابق بلافاصله بعد از انقلاب، گردانندگان اصلی امور، کمیسرهای سیاسی بودند. اینان از اعضای به‌شدت‌مومن بلشویک بودند. در هیچ‌کاری تخصص نداشتند اما بر راس ادارات گذاشته شده بودند تا اجرای منویات حزب را تضمین کنند. یک‌کمیسر سیاسی، امروز کمیسر اداره پست و فردا کمیسر دادگستری بود. کمیسرها با کت‌چرم در اجرای دستورات حزب هیچ‌رحمی نمی‌شناختند. ممکن بود تمام وزارتخانه تحت مسوولیت خود، با تمام کارکنانش به‌علاوه خود و حتی خانواده خود را به دستور حزب به نابودی بکشانند. با استقرار دولت کمونیست و پایان جنگ‌های داخلی، رفته‌رفته همان‌طور که آرزوها و اهداف در برابر گذران امور رنگ‌ باختند، کمیسرها جای خود را به کارگزارانی دادند که اگرچه در ظاهر هیچ تفاوتی با کمیسرها نداشتند، اما در عمل چیز دیگری بودند. در زبان روسی کلمه «اپاراتچیک» برای آنها جا افتاد؛ کلمه‌ای که قابل‌ترجمه نیست و برای جاانداختن معنایش هم تلاش بسیار باید کرد. شخصیت «اکاکی‌اکاکیویچ» قهرمان داستان «شنل» گوگول همواره جای خاصی را در اذهان روسی اشغال می‌کرده است و یکی از مثال‌های روزمرگی و رضایتمندی در ادبیات سیاسی روس به‌شمار می‌رود. بی‌تردید این شخصیت در انتزاع شخصیت «اپاراتچیک» نقش بسزایی داشته است. «اکاکی» کارمند ساده اداره‌ای است که سال‌ها در یک اتاق کار کرده و تنها حادثه بزرگ زندگی او یک شنل فاخر است. شخصیت «اپاراتچیک» همان شعارهای انقلابی را سر می‌دهد اما هر زمان آن را با لحن محبوب رییس یا رهبر زنده حزب و البته با تمایلات رییس مستقیمش. هدف او گذران امور است به‌نحوی که موسسه تحت‌کنترلش امروز را به فردا برساند و تغییر خاصی رخ ندهد. حتی اگر موسسه در حال انحطاط است صدایش تا زمانی که او مصدر کار است، درنیاید و او هرچه بیشتروبیشتر در مصدر کار بماند. هر کار و هر تحولی از یک‌سو ممکن است خطراتی بیافریند که او قادر به اداره آنها نباشد و مسوولیتش را به خطر بیندازد و از سوی دیگر ممکن است باعث روی‌کارآمدن افرادی شود که توانایی‌هایشان از او بیشتر باشد یا اینطور به‌نظر برسد. می‌توانید «اپاراتچیک» را به‌عنوان مدیر در هر سیستم اجتماعی‌ای در تصور آورید. او اگرچه به‌نحوی اغراق‌آمیز همرنگ آن سیستم اجتماعی‌ای است که در آن کار می‌کند، اما به‌سرعت می‌تواند به رنگی دیگر درآید. اگرچه «اپاراتچیک» مولد نوعی آرامش در حیات اجتماعی است، اما به‌خودی‌‌خود موجودی است متناقض. از یک‌سو باعث تداوم وضعیت موجود به‌معنای ادامه حیات است و از یک‌سو در دنیای روبه‌تحول و به‌خصوص در سیستم‌هایی که فلسفه وجودی‌شان تغییر است نطفه مرگ و تباهی را می‌پروراند. سه‌نسل «اپاراتچیک» روسای سازمان امنیت شوروی به دست یکدیگر یعنی جانشینانشان نابود شدند. این تراژدی «اپاراتچیک»های ناب و حامل همان تناقض بود. آنها سیستمی را که حامل نابودی خود آنها بود به حرکت درآورده بودند و سرنوشت محتومی را که انتظار آنها را می‌کشید نادیده می‌گرفتند. اگرچه امکان قربانی‌شدنشان قابل‌پیش‌بینی بود، اما تنها با اطاعت بیشتر از فرامین به مقابله با آن می‌پرداختند. «اپاراتچیک» دزد نیست اگرچه پرهیزکاری افراطی در قاموس او نیست، اما اولا کار بزرگی که در جریان آن بتوان دزدی کرد، نمی‌کند و ثانیا سرپیچی در قاموس او نیست. اما قتل نسل‌های «اپاراتچیک» استثنایی بود که تنها در حکومت «استالین» می‌توانست رخ دهد. «اپاراتچیک»ها معمولا زنده می‌مانند و کج‌دستی آنها هم حداکثر چند کوپن بیشتر یا پولی است که قرار است به خرج جیره سربازان برسد. سیستم شوروی سابق با آن‌همه قیدوبند و نظارت جز «اپاراتچیک» تولید نمی‌کرد و به‌سرعت «اپاراتچیک»ها را سد راه پیشرفت خود می‌دید و غربال را به دست نسل «اپاراتچیک»های جوان می‌داد تا «اپاراتچیک»های پیر را هرس کنند. راجع به کمیسرها قضاوت آسان نیست. برای این کار ابتدا باید تاریخ را قضاوت کرد، اما می‌توان به‌راحتی گفت که خطر «اپاراتچیک»ها برای هر جامعه‌ای از خطر دزدها و افراد فاسد بیشتر نباشد کمتر نیست. طرفه آنکه با «اپاراتچیک» و «اپاراتچیسم» نمی‌توان مبارزه کرد، این تنها یک مساله فرهنگی و تربیتی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.