کتابی که ما را به تفتیش کشاند
جمال میرصادقی
در سالهای پیش از انقلاب، کتابهای ممنوعه بسیاری وجود داشتند. مثلا کتاب «مادر» گورکی با ترجمه محمد قاضی در سالهای دهه40 را هرکس میخواند، زندان داشت. آن زمان این کتابها خیلی موردتوجه بود. چون ذهنیت چپ حاکم بود؛ ساواک با کتابهایی که در دوران کمونیستی شوروی نوشته شده بودند، دشمنی داشت. کتابهای دیگری که در مدت کوتاهی از 1320تا1332 ترجمه شد، از نویسندگان روسی، مثل کتابهای شولوخوف و اشتیاق به خواندنش در بین مردم فراوان بود را غیرمجاز اعلام کرده بود شاید چون امید به آینده و خبر از دنیایی نو میداد، همه این کتابها غیرمجاز بودند تا سالهای نزدیک انقلاب که دوباره منتشر شدند. کتابهای شعاری مثل کتابهای فریدون تنکابنی هم اول منتشر شدند و بعد غیرمجاز اعلام شدند. خود من بابت خواندن یکی از کتابهای تنکابنی کارم به زندان کشیده شد. کتابی به نام «اندوه سترون» را یکی از دوستانم به من داد. آن دوست یکبار به کتابفروشی رفته و تنکابنی را در کتابفروشی دیده بود و کتاب را با امضای تنکابنی گرفته بود. جالب اینکه کتاب محتوای عجیبی هم نداشت و کتاب سبکی بود ولی چون کتابی بود که علیه حکومت شاه و ساواک شعار میداد، همه تیراژش را از کتابفروشیها جمع کردند و برای کسانی که کتاب را پیش از جمعکردن خریده بودند، پیگرد گذاشتند. من آن زمان در سازمان اسنادملی شاغل بودم که یکبار تلفنم زنگ خورد و دربان گفت دونفر دم در هستند که میخواهند شما را ببینند. گفتم بگویید بیایند بالا، گفتند نه خودت باید بیایی. حتی تلفن را به خود ساواکیها دادند و من هم که بیخبر از همهجا بودم، دیدم یکنفر با تشر میگوید بیا پایین. ترسیدم و فورا سوار آسانسور شدم و پایین رفتم. دیدم دومرد دنبالم آمدهاند. یکی چهارشانه و چشمآبی بود و همراهی هم با خود داشت. با عصبانیت به من گفتند این کتاب پیش شماست؟ گفتم نه. گفتند با بازجویی از آقایتنکابنی فهمیدیم که کتاب به دست شما هم رسیده. تنکابنی بیانصافی نکرده بود و اسم همه نویسندگانی که میدانست کتاب را خواندهاند و دارند، به ساواک لو داده بود. آنها گفتند ما اجازه نداریم شما را ببریم، اما شما ساعت 9:30 صبح فردا به کمیته بیایید. ما هم رفتیم و از صبح تا عصر ما را نگه داشتند. جالب اینکه وقتی رفتم دیدم یکنسخه از کتاب دست مفتش است که تنکابنی آن را به سیاوش کسرایی تقدیم کرده بود. در همان سالها «همسایهها»ی احمد محمود هم اول چاپ شد و بعد جلویش را گرفتند. «احمد محمود» برایمان تعریف میکرد که اول هم به کتابش مجوز نمیدادند و محمد قاضی را واسطه کرده بود تا مجوز دادند. «خرمگس» اتللیلیان وینیچ هم که داستانی مربوط به دوران قرونوسطی دارد و ماجرای فرزند یککشیش را روایت میکند، شدیدا در زمان شاه حساسیتبرانگیز بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.