چاپ ششم «هشتادسال داستان کوتاه ایرانی»
از «داش آکل» بهبعد
بهتازگی چاپ ششم کتاب دوجلدی «هشتادسال داستان کوتاه ایرانی» که توسط حسن میرعابدینی انتخاب و بررسی شده، در نشر کتاب خورشید منتشر شده است. جلد اول این کتاب مربوط به سالهای1300 تا 1360 و جلددوم آن هم مربوط به داستانهای سالهای1360 تا1380 است. میرعابدینی سال1300 را از آنرو برای شروع کتاب انتخاب کرده که در این سال اولین مجموعهداستان جمالزاده با نام «یکی بود یکی نبود» منتشر شد. با این حال میرعابدینی داستانهای جمالزاده را بیش از آنکه شروع دورانی جدید در ادبیات داستانی ایران بداند، پایان ادبیات دوره مشروطه میداند و از اینرو داستانهای صادق هدایت را آغازگر دوره داستانهای جدید فارسی قلمداد میکند. در جلد اول این کتاب، داستانهایی از این نویسندگان انتخاب شده است: صادق هدایت، بزرگ علوی، صادق چوبک، ابراهیم گلستان، جلال آلاحمد، محمود اعتمادزاده، سیمین دانشور، بهرام صادقی، منوچهر صفا، غلامحسین ساعدی، هوشنگ گلشیری، شمیم بهار، محمود دولتآبادی، جمال میرصادقی، گلی ترقی، مهشید امیرشاهی، حسن تهرانی، مسعود فرزان، شهرنوش پارسیپور، رضا دانشور، علیاشرف درویشیان، احمد محمود، نادر ابراهیمی، ناصر تقوایی، امین فقیری، بهرام حیدری، نسیم خاکسار و عدنان غریقی. در دوره 1300 تا 1360 داستانهای شاخص دیگری هم میتوان سراغ گرفت که جایشان در این کتاب خالی است، میرعابدینی در پیشگفتار کتاب درباره این موضوع نوشته: «البته داستان کوتاه ایرانی، در دوره زمانی موردنظر ما، چنان تغییر و تحولی را از سر گذرانده که نقل همه نمونهها، حجم کتاب حاضر را به دوبرابر اینکه هست افزایش میدهد. بعضی از داستانها را به دلیل بلندی بیش از حد آنها و معدودی را به علت محدودیتهایی که برای چاپشان وجود دارد، کنار گذاشتیم. آثار برخی از نویسندگان را هم به جهت آنکه عمدتا رماننویس هستند و داستانهای کوتاهشان هم بلندتر از حد معمول است، مثل تقی مدرسی و اسماعیل فصیح در مجموعه نیاوردیم. نویسندگانی هم هستند که با وجود مطرحبودن در دوره زمانی موردنظر ما، بهترین آثارشان را پس از 1360 نوشتهاند. به آثار آنها در جلد دوم این کتاب میپردازیم.» نحوه چینش داستانها در این کتاب براساس «حضور فعال نویسنده در عرصه ادبی» بوده تا به این طریق سیر تحول داستان کوتاه در ایران برای خواننده روشن شود. جلد دوم «هشتادسال داستان کوتاه ایرانی»، منتخبی است از دودهه داستانهای کوتاه ایرانی که در داخل و خارج از ایران منتشر شدهاند. نویسندگانی مثل احمد محمود، هوشنگ گلشیری و گلی ترقی در این دوره هم داستانهای کوتاه قابلتوجهی منتشر کردهاند اما به دلیل اینکه داستانی از آنها در جلد اول کتاب آمده بود، در این جلد دیگر داستانی از آنها آورده نشده است. میرعابدینی در مقدمه کتاب درباره نویسندگان جوان این دوره نوشته: «نویسندگان جوانتری هم هستند که هریک تجربههای زبانی و رویکردهای فرمگرایانه ویژه خود را به عناصر داستان دارند. از میان اینان، معدودی به کتاب راه یافتهاند، اما به گمانم گلچین آثار آنها باید در آغاز دههنود تهیه شود، زیرا هنوز در مراحل آغازین کار خلاقانه خویشاند.» نویسندگانی که در جلد دوم کتاب، داستانی از آنها انتخاب شده عبارتند از: امیرحسن چهلتن، غزاله علیزاده، رضا فرخفال، محمد محمدعلی، علی موذنی، ناهید طباطبایی، منیرو روانیپور، اصغر عبداللهی، شهریار مندنیپور، ابوتراب خسروی، رضا جولایی، محمدرضا گودرزی، علی خدایی، جعفر مدرسصادقی، بهنام دیانی، زویا پیرزاد، بیژن نجدی، شهلا پروینروح، حسین مرتضاییانآبکنار، احمد اخوت، شهلا شفیق، بهرام مرادی، سودابه اشرفی، حسین نوشآذر، به روژ ئاکرهیی، مهرنوش مزارعی، بیژن کارگرمقدم، خسرو دوامی، مرضیه ستوده، جواد جواهری، داریوش کارگر و علی امینی. میرعابدینی در بخشی از متنی که درباره داستانهای این دوره نوشته، آورده: «نویسنده امروز، ضمن توجه به سنت داستاننویسی ایران، ذهنیتی متفاوت از پیشینیان دارد و در گذر از سالهای بحرانی انقلاب و جنگ، نوع نگاهش به مسایل تغییر کرده است. فروریزی باورها و ارزشهای گذشته، نویسندگان را بیش از پیش از «ادبیات مرامی» دور کرده و پژوهش در فرم و زبان را در دستور کار آنان قرار داده است تا جای قطعیتاندیشیها را جستوجو برای کشف بگیرد و نویسنده بتواند از راه تجربهکردن فرم و زبان به شناخت تازهای از واقعیت برسد. نویسنده بهانزواراندهشدهای که دیگر داعیه سخنگویی از جانب جمع را ندارد، خود را در برابر صناعت نوشتن متعهد میداند. او که از کلیاندیشیهای اجتماعی-فرهنگی به نوعی جزءنگاری از تجربههای زیستی روی آورده، میکوشد با پرهیز از پرگوییهای توضیحی، به تخیل و شعور خواننده برای درک داستان احترام بگذارد. ادبیات داستانی امروز، دوره بحرانی رشد خود را میگذراند. این رشد، عوارض خاص خود را هم دارد؛ مثلا با داستانهای متعددی مواجه میشویم که ظاهرا نو و تجربیاند، در حالی که نوع نگاه نویسنده آنها به زندگی نو نشده و کهنه مانده و ترکیب ناهماهنگی از نگاهی قطعیتاندیش در فرمی قطعیتگریز پدید آورده است.» میرعابدینی همچنین به این مساله اشاره میکند که گرایش به توصیف زندگی طبقه متوسط شهرنشین در داستانهای این دوره پدید آمده و برخلاف ادبیات دهه 30، در این دوره دیگر اعتنایی به مسایل بزرگ اجتماعی و سیاسی وجود ندارد و نویسنده بیشتر میخواهد درباره چیزی بنویسد که «به راستی دربارهاش» میداند: «او بر اساس تجربهای زیستهشده، نگاه تازهای به زندگی روزمره میاندازد و نتیجهگیری را به جستوجوی ذهنی خواننده وامیگذارد تا خود درباره وضعیتی که زمینهساز رویدادها بوده بیندیشد و قضاوت کند.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.