|

گفت‌وگو با علی فرامرزی، نقاش

در حال گذار و تکرار بی‌فصلی

«بی‌فصل» نام آخرین نمایشگاه علی فرامرزی است که از 19تا 26دی‌ در گالری سیحون برگزار می‌شود؛ 10تابلوی- طرح ‌واره- سیاه‌وسپید که شش‌تایش در ابعاد یک‌دریک‌و‌نیم و بقیه کوچک‌تر از این ابعاد هستند. بزرگی و گستردگی این تابلوها، فرامرزی را به چالش می‌کشد. اینها خیلی به زمان و مکان مشخصی اشاره نمی‌کنند و شاید همچنان در یک‌دوره تاریخی و در حال گذار و تکرارشدن هستند. مخاطب این آثار هم عام و هم خاص می‌تواند باشد و فرامرزی دوست دارد که زیبایی‌شناسی کارهایش برای هرنوع مخاطبی راضی‌کننده باشد و او دوست دارد کارهایش دیده شود.

ایده آغازین نمایشگاه اخیرتان از کجا آمد و چگونه به ایده این نمایشگاه در گالری سیحون رسیدید؟ من چون سه‌سال پیش در گالری سیحون نمایشگاهی داشتم که در آنجا کارهای رنگی‌ام به نمایش درآمد، این‌بار که می‌خواستیم این نمایشگاه را برگزار کنیم، آقای‌سیحون به آتلیه‌ام آمد و این دوره کارهایم را دیدند و این‌بار خیلی اصرار کردند که کارهایم سیاه‌وسفید باشد. البته اینها طراحی و به‌اصطلاح درست‌تر طرحواره هستند. او خیلی علاقه داشت این نمایشگاه مکمل نمایشگاه قبلی باشد. این طرحواره برای چه زمان و دوره‌ای است؟ در حقیقت از خیلی سال‌های پیش شروع کردم و همان‌طور که دیگران گفته‌اند، به دوره‌ای از کارهایم برمی‌گردد که از نوعی فضاهای ساده‌شده و به‌اصطلاح روستایی برخوردار است. تاکنون آثارم بین فضای روستایی و شهری در نوسان و در جریان بوده است. در حقیقت این کارها موقعیت انسان در حال گذار را به نمایش می‌گذارد. گذار از سنت به مدرنیته؟ بله. از سنت به مدرن و از روستا به شهر که در زمینه مسایل فرهنگی، تاریخی و اجتماعی این دوره را پشت‌سر می‌گذاریم. به‌نوعی به زندگی و تجربه خودتان هم برمی‌گردد؟ دقیقا همین‌طور است، مساله‌ای به‌لحاظ فرهنگی و اجتماعی و از نظر تاریخی در ذهنم هست و خودم نیز این گذار را دیده‌‌ام. بنابراین همواره در نقاشی‌تان به‌دنبال ارایه نوعی نگاه اجتماعی بوده‌اید؟ بله. می‌دانید که در اصل در جامعه شهری، اگر برای یک‌نسل عقب‌تر برویم، آنها از روستاها به شهرهای کوچک یا بزرگ کوچ کرده‌ و حالا همه شهرنشین شده‌اند اما هنوز فرهنگ و نگاه روستایی بین ما هست چراکه ناخواسته به فضای شهری پرتاب شده‌ایم و این ما را دچار مشکلات و مسایل اجتماعی و فرهنگی می‌کند. به همین دلیل کمترنقاشی داریم که بخواهد به مسایل شهر بپردازد یا بخواهد با نگاه تایید و نوستالژیک، زندگی شهری را نقاشی کند. بنابراین هنوز در جایی دیگر هستید که ریشه در آنجا دارید؟ ما عمرمان را اینجا می‌گذارنیم و با مسایل شهری زندگی می‌کنیم اما حس نوستالژیک ما به گذشته فرهنگی و گذشته زیست جغرافیایی و محیطی که از آنجا آمده‌ایم، متوجه است و به ریشه‌هایمان می‌پردازیم. خودتان اصالت کجایی دارید؟ تهران به‌دنیا آمده‌ام، در محله امامزاده‌یحیی و در همان منطقه بزرگ شده‌ام اما پدرم در روستای رینه که روستایی در نزدیکی قله دماوند است، زندگی می‌کرده و ما تابستان‌ها برای ییلاق به آنجا می‌رفتیم. فضایی دارد که در آن احساس آزادی می‌کنیم و جذابیت زیادی برایم دارد. در حقیقت آن نگاه و خاطرات در من هست. مدرسه دوره کودکی‌ام حیاط بزرگ قدیمی و درختان بسیار داشت و من از آن فضا و تنبیه‌های معلمانش ترس و بیم داشته‌ام که این هم در نقاشی‌هایم نمود یافته است. محیط آن مدرسه برایم جذاب و دلچسب نبود. چالش با خود؟ ترس از نمره، امتحان و اینجور چیزها که خیلی فضای سرکوبگر داشتیم و مجموعه این تضادها ذهنیت مرا در این دوره شکل می‌دهد. این سیاه‌وسفید هم ریشه در همین تضادهای بارزشده در ذهنیت شما دارد؟ یک‌مقدار همین می‌تواند باشد و وقتی می‌خواهم به عمق نزدیک‌تر شوم، به‌ناچار باید کار با رنگ به حداقلش برسد و عناصر دیگر بصری مثل سطوح، بافت، خط و کنتراست‌ها اهمیت بیشتری پیدا می‌کند برای اینکه مقصود و منظورم را بیان کند. طبیعتا خلاصه‌بودن ابزار کاری یکی از وسیله‌هایی بود که با آن بتوانم بیشتر به عمق و ذات حس خود نزدیک شوم. گاهی در نقاشی‌هایتان احساس می‌شود به صدای این شهر فکر کرده‌اید، به‌نظرتان تهران چه صدا و موسیقی‌ای دارد؟ شهر بزرگ، خیلی محیط آرامش‌دهنده و پذیرنده‌ای نیست، به‌نظرم تحول و دگرگونی در خودم و شاید اکثریت فرهنگ مردم ما به‌شدت تغییر پیدا کرده، این صدا سرکوبگر است، بیشتر احساس تنش است و تحولات غیرقابل‌کنترل و چیزی بیرون از کنترل خودمان داریم. به همین دلیل انسان‌ در شهر و در گذار، انسان‌ خوشحالی نیست و اتفاقی است که بیرون از اراده آدم‌ها شکل می‌گیرد و در این تحول تصمیم‌گیرنده نیست. موسیقی هم همین حس را دارد و تکرارها و ریتم‌ها در نقاشی‌هایم اهمیت پیدا می‌کند و همین فضا از چنین حسی به وجود آمده است. در کارهای اخیرتان این صدا چگونه انعکاس یافته است؟ این صدا از راه ریتم و تکرار وجود دارد و تاکید روی تضاد، خط، سطح، بافت و بقیه عناصر بصری است که کمک کرده‌اند نوعی فضا را ایجاد کند و حالت موسیقی به خود بگیرد. همین‌طور فضا و فرم شکسته می‌شود و شاید بیشتر برندگی و تیزی ایجاد می‌کنند که به لحاظ تکنیکی، فضاها را درهم می‌شکنند. در حقیقت استمرار و ادامه را زیر سوال می‌برد. این جهش‌ها وسیله‌ای شده‌اند که بیشتر از پشت شیشه‌ها و بلورهای شکسته واقعیت آن‌طرف خودش را نگاه می‌کند. شکسته‌شدن فضا احساس دلبستگی را ایجاد نمی‌کند و اینگونه شهرها در حال دگرگونی و تحول‌یافتن است. تا می‌آید که با ما اخت بشود، فضا و واقعیت شکسته می‌شود. منقطع‌شدن گاهی برجسته می‌شود. نوعی فضای هیستریک و پریشان؟ بدون‌شک همین است چون جایی برای آرامش در بین تیزی‌ها و جابه‌جاشدن‌ها نیست. خیلی نمی‌توانیم ادامه‌اش را دنبال کنیم و چشم‌بسته در این شکستن‌ها ادامه یک زندگی را نمی‌تواند پیدا کند. در جایی گفته‌اید هنرمندی خودآموخته هستید، یعنی خودتان نقاشی را آموخته‌اید؟ من دوره‌های آموزشی را طی نکرده‌ام. دوره آکادمیک هم نرفته‌ام و بیشتر استاد به‌طور مرتب و آموزش ندیده‌ام. دوره‌ کوتاهی کپی‌کاری نزد مرحوم‌جعفر پتگر رفتم و چندکپی آنجا کار کرده‌ام. همچنین رابطه دوستی با برادرزاده‌اش نامی پتگر داشته‌ام که در این دوره هم طبیعت کار می‌کردیم و من نکاتی را از او آموخته‌ام. من آن‌موقع به تکنیک مسلط نبودم و این دوره‌ها کوتاه‌مدت بود. بیشتر از خودم آموختم به این معنی که با نگاه‌کردن به دیگران و کنجکاوی، راه خودم را پیدا کردم و با کارکردن این آموزش خودآموخته را کامل‌تر کرده‌ام. درخت در آثارتان اغلب حضور پررنگی دارد. چرا روی درخت متمرکز شده‌اید و این درخت چه پیش‌زمینه‌ای برای شما داشته است؟ البته شاید دلایلش به همان دوره‌‌ای برمی‌گردد که نقاشی‌های طبیعت کار می‌کردم. فضاهای نوستالژیک روستایی که در آن درخت، دیوارها و خانه‌های روستایی از المان‌های نقاشی‌هایم شده است. به‌لحاظ تکنیکی از درخت به‌عنوان خط و عنصر برنده و امتداد‌دهنده استفاده کرده‌ام. آنچه در درخت‌هایم مشهود است اول؛ جایی در خاک فرونمی‌روند و به‌نوعی معلق هستند و ریشه در جایی ندارند و در عرض و طول کار پیش می‌روند و ریشه و بنیادش مشخص نیست. دوم، درخت‌هایم بریده‌شده هستند و شاخه‌هایش در جایی قطع می‌شوند و سطحی را ایجاد می‌کنند. در حقیقت اینها علاقه‌ام به سطوح است و بازی‌هایم با فرم را نشان می‌دهد که ویژگی‌های خاص این درخت‌هاست. شما در این سال‌ها در حوالی میدان ونک کلاس آموزش نقاشی برای جوانان دارید، به‌عنوان یکی از آموزش‌دهندگان بخشی از نسل جوان، سبک کارهایی را که در ایران جریان دارد، چگونه می‌بینید؟ در آنجا علاوه‌بر نقاشی، طراحی و مجسمه‌سازی هم آموزش می‌دهم. این آموزش کسانی را بیرون آورده که کارهایی را ادامه می‌دهند که اول، فکر می‌کنم فرهنگ نقاشی را در خانواده‌ها و مراجعانم ایجاد و میزان علاقه‌مندی را بیشتر کرده است. در کلاس‌های آزاد، افراد با آمادگی‌های مختلف شرکت می‌کنند و افراد از آن پیروز می‌آیند که این خود اشاعه‌دهنده فرهنگ تجسمی در عامه مردم خواهد بود. از شاگردان خوبتان نام می‌برید؟ سمیرا علی‌خان‌زاده، هنگامه عابدی و رامین سعادت مجسمه‌ساز و نقاش و خیلی‌های دیگر که الان حضورذهن ندارم تا نامشان را بگویم. پیش از این در گفت‌وگویی از خطرات در کمین نقاشان گفته بودید. این خطرات بیشتر از چه ناحیه و افرادی است و راه‌حل پیروزشدن بر آن چیست؟ ما از حدود 10سال پیش به یک اتفاق در نقاشی دچار شده‌ایم که شاید تاثیر دوگانه‌ای داشته باشد که در بخش اقتصاد هنر تجسمی بیشتر تاثیرگذار است. از سال83 که اکسپوی تالار وحدت برگزار شد، این امری برای فروش تابلوهای نقاشی شد و به مرور آثار نقاشان پس از آن گسترش یافته است. به همین دلیل بحث اقتصاد هنر در هنرهای تجسمی ایران برجسته شد و پس از رفتن آثار نقاشی‌های ایران به حراج‌های بیرونی، این بحث تاکنون ادامه یافته است. این بحث، مسایل مثبت و منفی خودش را به همراه داشته است؛ مثبت از این روی که باعث تشویق و ترغیب مردم و جوان‌ها و جدی‌گرفتن هنرهای تجسمی تا به امروز شده است. شاید یکی از دلایلی که هرهفته نمایشگاه‌هایی برگزار می‌شود، این است که نشان ‌دهد این شکوفایی تجسمی به‌لحاظ کمی اتفاق افتاده و یکی از دلایلش بحث اقتصاد هنر است. اما مسایلی را هم که با خودش می‌آورد،‌یک نوع الگوشدن به خصوص برای نقاشان جوان‌تر است و حتی تاثیرش به دانشکده‌ها و نگاه استادها در بحث آموزش هنر پیش رفته است. برای مثال یک‌دوره نقاش‌ها اکسپره می‌کشند و این نوع نقاشی، برجسته و الگو می‌شود و شوربختانه هرنوع نگاه دیگری به واپس‌گرایی متهم می‌شود یا در دوره‌ای خط- نقاشی عرصه هنرهای تجسمی ما را درمی‌نوردد و الان دوباره نگاه‌ها به نقاشی فیگوراتیو متوجه شده است. در حقیقت به این صحنه نگاه می‌کنم و باز همان بحث منقطع‌شدن فضاهای فرهنگی را در کارهایم نشان می‌دهم. در این دوره‌های کوتاه در حقیقت بیش از آنکه نیازهایم مدنظر باشد و بتواند الگو و راهنمای هنرمندان باشد؛ بیشتر نگاه به آنچه است که قرار است بفروشد و مورد خرید قرار گیرد. این را نوعی ذوق‌زدگی می‌دانم که طبیعی است به این گستردگی و جدیت وارد بحث حراج و عرصه بین‌المللی شدن برایمان تازگی دارد. از طرفی عوامل داخلی و اجتماعی در این اتفاق خیلی تعیین‌کننده بودند. این روند زندگی هنرمندان ما را به‌لحاظ اقتصادی بسیار تهدید می‌کند. طبیعی است هنرمند برای اینکه به نقطه امنی برسد به هر‌چیزی که او را به لحاظ اقتصادی تامین کند، توجه نشان می‌دهد؛ به‌خصوص جوانان جویای نام که در مقطعی از زندگی‌شان قرار دارند که اقتصاد زندگی‌شان در حال شکل‌گرفتن است و با شدت بیشتری جذب این فضاها خواهند شد. این دوره‌ها خواهند بود تا اینکه واقعیت برایمان جا بیفتد. در فرهنگ تجسمی ما، فروش‌ها یک بازار هستند و آنچه بازار را شکل داده، معادل با سازوکارهای هر بازار اقتصادی است و در آن بحث کیفیت، درصد خیلی کمی از این موفقیت را شکل می‌دهد. یک عامل مهم دیگر حضور اینترنت و ارتباط با جهان بیرون و امکان مسافرت به خارج و تبادل فرهنگی با فضاهای بیرون است. چه‌کار باید کرد؟ باید مدام مورد بررسی و تحلیل قرار بگیرد تا جایگاه واقعی و عینی خودش را بیابد. هنرمندان ما باید بتوانند آنچه را به عنوان راه و روش انتخاب می‌کنند، با در نظرگرفتن فاکتورهایی آن را در نظر بگیرند. این به این معنی است که این سازوکارها و فروش‌ها خودشان مشکل دارند چون نزدیک 300سال است که در اروپا و غرب این مراکز و حراج‌ها جریان دارند. البته در آنجا تاثیرات خودشان را هم گذاشته‌اند. به‌هرحال تکلیف هنرمندان در آنجا با این نوع اتفاقات اجتماعی و اقتصادی روشن‌تر و واقع‌بینانه‌تر است. چشم‌انداز و افق آینده را چگونه می‌بینید؟ همین روند و سبک را ادامه می‌دهید؟ برایم مشکل است که کلمه سبک را برای کارهایی که انجام می‌دهم به کار ببرم. خودم در هردوره‌ای کارهایی کرده و دیگران هم درباره‌اش نقد نوشته‌اند؛ فضاهایی که به شکل دوره تاریخی است و من با فکر چندوجهی با این قضیه برخورد می‌کنم. در مقطع‌های مختلف بنابر احساس و نیازی که حس می‌کنم، به یکی از این شیوه‌های کاری‌ام پرداخته‌ام و آن را جلو می‌برم. به همین دلیل آینده برایم غیرقابل‌پیش‌بینی است و این کار برایم مشکل است. گاهی خودم را به باغبانی تشبیه می‌کنم که در باغش درختان مختلفی دارد و مدام در حال چرخیدن در باغ است و به آنها رسیدگی و سعی در جلوبردن و بهترکردن گیاه‌های خودش می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.