|

گفت‌وگو با فیروز گوران در سالگرد پایان طولانی‌ترین اعتصاب تاریخ مطبوعات ایران:

نباید قلم‌ها را زمین می‌گذاشتیم

فهیمه نظری‌خوانساری

پاییز سال۱۳۵۷ پر از فریاد و اعتراض بود. کارگران در کارخانه‌ها، کارمندان در ادارات و بقیه مردم در خیابان‌های ایران، رژیم پهلوی را آماج شعارهای خود قرار داده بودند. روزنامه‌های کثیرالانتشار پایتخت هم در این ایام دو اعتصاب را از سر گذراندند. اعتصاب اول در مهر1357 اتفاق افتاد و چهارروز به طول انجامید. اعتصاب بعدی 14آبان‌ماه همان سال آغاز شد. 16دی‌ماه سالگرد به‌پایان‌رسیدن دومین اعتصاب روزنامه‌نگاران ایرانی است. اعتصاب 62روزه روزنامه‌نگاران ایران که طولانی‌ترین اعتصاب مطبوعاتی در تاریخ جهان بوده است به نام اعتراض به اقدام شاه به انتصاب یک دولت تماما نظامی، به نخست‌وزیری ژنرال ازهاری و نیز به حمایت از انقلاب صورت گرفته بود. بیشتر دست‌اندرکاران خبر در رادیو، تلویزیون و خبرگزاری پارس نیز به اعتصاب پیوسته بودند. شاید خیلی‌ها او را بیشتر به‌واسطه انتشار مجله «جامعه سالم» در اوایل دهه70 بشناسند اما «فیروز گوران» سال‌ها پیش از آن، از اعضای شورای نویسندگان روزنامه «آیندگان» و عضو برجسته سندیکای نویسندگان و خبرنگاران مطبوعات بود که در آغاز اعتصاب دوم مطبوعات، در آستانه انقلاب، مدتی را نیز در بازداشت گذراند. او که پس از آزادی، در کنار «رضا مرزبان» و «نعمت ناظری»، مسوولیت انتشار بولتن سندیکا در دوران اعتصاب را برعهده داشت 36سال پس از اعتصاب 62روزه، تاکید می‌کند اعتصاب دوم مطبوعات در سال 57 و طولانی‌شدن آن به مدت بیش از دوماه، اشتباهی بزرگ بود و او و دوستانش باید به‌جای کنش‌هایی از جنس اعتصاب، در قامت روزنامه‌نگاران متعهد سرزمینشان، به وظیفه اصلی خود که همانا انتشار اخبار صحیح و نشان‌دادن راه درست به مردم است، همت می‌گماردند. آنچه می‌خوانید، گفت‌وگو با این روزنامه‌نگار و سندیکالیست شناخته‌‌شده است که در منزلش واقع در کوی نویسندگان تهران انجام شد. به‌عنوان یکی از دست‌اندرکاران اعتصاب که نقش موثری در 62روز اعتصاب در فعالیت‌های سندیکای نویسندگان و خبرنگاران مطبوعات داشتید، فکر می‌کردید این اعتصاب، آنقدر طولانی شود؟ آیا طرحی در ذهن داشتید برای اینکه تا چه زمانی این جریان را ادامه دهید؟ من تصورم این بود که در یک پروسه دست‌کم سه‌روزه و حداکثر 10روزه، این اعتصاب پایان می‌یابد و ما می‌توانیم مثل اعتصاب اول خیلی زود به نتیجه برسیم. هرگز تصور نمی‌کردیم که چهار، پنج روز بیشتر ادامه پیدا کند؛ اما برخلاف تصور ما خیلی بیشتر شد. به‌شخصه از روز هشتم با خودم می‌گفتم «چه باید کرد؟ این ماجرا آخر چه خواهد شد؟» اما به‌طور مستقیم و غیرمستقیم خود را قانع کردیم که نظامیان، دولت را در اختیار دارند و مادامی که نظامیان هستند، ما اعتصاب را ادامه می‌دهیم و با این توجیه، خود را دلخوش می‌کردیم. در طول دوران اعتصاب، گروه‌ها و جریان‌های مختلفی که با جریان اعتصاب موافق بودند به دیدار شما و دوستانتان در سندیکا می‌آمدند. آیا هدف این جریان‌ها، صرفا حمایت بود یا در خط‌مشی‌های سندیکا هم دخالت می‌کردند؟ برداشت من این است که صرفا مساله حمایت بود. اگرچه همین حمایت‌ها می‌توانست مشکوک به‌نظر برسد اما در عمل، سندیکای نویسندگان و خبرنگاران تحت‌تاثیر مسایل سیاسی گروه‌ها قرار نمی‌گرفت. ضمن اینکه آن جریان‌هایی که هدفشان منتشرنشدن روزنامه‌ها بود، به هدف خود رسیده بودند، بنابراین نیازی به تحریک بیشتر نداشتند. سندیکا در نخستین بیانیه خود، با یادآوری مذاکره قبلی با شریف‌امامی پس از اعتصاب اول، علت اعتصاب دوم را شکستن توافق پیشین از جانب دولت می‌دانست؛ درحالی‌که شما با شریف‌امامی به توافق رسیده بودید، حال‌آنکه نظامیان بر سر کار بودند و شرایط کشور از حالت طبیعی خارج شده بود. با این‌همه، شما مدام بر نکته‌ای تاکید می‌کردید که به جایی هم نمی‌رسید. بله، چون این کار درواقع بهانه‌ای بود برای پیوستن ما به حرکت انقلابی مردم. آیا در این مدت، سندیکا از جانب بازاریان هم حمایت مالی می‌شد؟ حمایت بازار بیشتر جنبه روانی داشت، البته در این‌ زمینه به‌خصوص، مسوول دریافت و پرداخت سندیکا افراد دیگری بودند، اما تا جایی که به‌خاطر دارم، بازاریان مدتی پس از اعتصاب اعلام حمایت کردند، حسابی هم به‌همین منظور باز کردند اما در نهایت از جانب آنان مبلغی که بشود به‌عنوان کمک روی آن حساب کرد، واریز نشد. جریان توزیع برگه‌های صدتومانی حمایت از روزنامه‌نگاران اعتصابی در مساجد چه بود؟ به‌نظر من این حرف صحت ندارد، ممکن است مثلا در پنج‌مسجد هم این‌کار صورت گرفته باشد. مدیران روزنامه‌ها مثل مصطفی مصباح‌زاده، مدیر کیهان و مسعودی، مدیر روزنامه اطلاعات، چه نقشی در روند اعتصاب داشتند؟ آیا مخالف بودند؟ تردیدی در این نیست که فردی مثل فرهاد مسعودی می‌خواست روزنامه منتشر شود، کمااینکه حتی همان روز اول اعتصاب هم، اطلاعات در هشت‌صفحه چاپ شد، اما اختلافات و کشمکش‌هایی در آنجا میان موافقان و مخالفان اعتصاب به‌وجود آمد و در نهایت انتشار متوقف شد. جو انقلابی آنچنان جامعه را فراگرفته بود که اگر قصدی هم وجود داشت، برای شکستن اعتصاب باید بهانه‌ای پیدا می‌شد. مدیرانی که مخالف بودند مثل آقای‌فرهاد مسعودی نمی‌توانستند نقش آنچنانی داشته باشند، مصباح‌زاده هم که اصلا دخالتی نمی‌کرد. البته از یاد نبرید که من در «آیندگان» بودم، اما از قدیمی‌های کیهان به‌شمار می‌آمدم و در جریان وقایع آنجا قرار داشتم. در همان دوران اعتصاب، مسایل مذهبی هم آرام‌آرام در کیهان شکل گرفت. بی‌آنکه اصلا کیهان منتشر شود، کارگران موسسه، انجمن اسلامی را تشکیل دادند که جزییاتش را نمی‌دانم ولی در همان دوران خاموش اعتصاب، تیپ‌های مذهبی کارگران کیهان بیکار ننشسته بودند و در چنین شرایطی مصباح‌زاده حتی اگر مخالف هم بود، نمی‌توانست نقشی ایفا کند. تمایل درونی این مدیران، بحث دیگری است اما اینکه بخواهند اعمال نفوذ کنند، اصلا چنین چیزی نبود. از سخنان شما برمی‌آید که معتقدید ادامه اعتصاب بیشتر مربوط به جو انقلاب می‌شد، نه حقوق صنفی. آنچه عرض کردم کماکان فراتر از حقوق صنفی بود. اعتصاب ما با این روحیه بود که به‌سمت فروپاشی نظام شاهنشاهی حرکت می‌کنیم. به‌تصور من بخشی از ما روزنامه‌نگاران به آن سمت می‌رفتیم. در طول مدت اعتصاب با وجود حکومت نظامی و درگیری در شهرها و اینکه مملکت در انفجار خبر به‌سر می‌برد و در آن زمان تنها راه‌های آگاهی توده مردم از اوضاع، رادیو و روزنامه‌ها بودند، شما حتی در بولتن‌های سندیکا بیشتر اخبار اعتصاب را کار می‌کردید. آیا به این فکر نکردید که مطبوعات طرفدار دولت به‌راحتی می‌توانند از این فضای به‌وجودآمده، به‌نفع خود بهره ببرند؟ جو انقلابی آنقدر غالب بود که هیچ‌کدام از روزنامه‌ها یا نشریاتی که منتشر می‌شدند اثرگذار نبودند، در سندیکا در مورد اینکه اینها بتوانند از این فضای خالی سو‌ءاستفاده کنند، هیچ نگرانی وجود نداشت. در این دوره، مساجد نقش مهمی در خبر‌رسانی به مردم ایفا می‌کردند و از این جهت اتفاقا اعتصاب مطبوعات به‌نفع انقلابیون بود و آنها نیز بر این موضوع واقف بودند. علی بهزادی مدیر مجله «سپیدوسیاه» در مصاحبه‌ای با مجموعه «تاریخ شفاهی مطبوعات» گفته بود در دوره اعتصاب، تیراژ «سپیدوسیاه» از 50هزار نسخه به 70هزار نسخه رسید و به‌خاطر جو اعتصاب، تنها سه‌شماره از مجله در آن دوران منتشر شد، در حالی‌که باید هشت‌نسخه منتشر می‌شد، اما در همان سه‌نسخه هم «ما آنقدر مقالات انتقادی به دولت ازهاری می‌نوشتیم که برخی مقالات ما را به سردر بعضی از مساجد می‌زدند» این گفته شما با سخن علی بهزادی در تناقض نیست؟ نه، تناقضی ندارد چون مجلات هواداران خاص خود را دارند، ما وقتی بحث اعتصاب مطبوعات را مطرح می‌کنیم فقط روزنامه‌ها مدنظر است، ضمن اینکه شامل مجلات هم می‌شد؛ اما اثرگذاری در زمینه خبر، مختص روزنامه‌ها بود و به‌طور خاص: کیهان، اطلاعات و آیندگان. در مجلات و به‌خصوص «سپیدوسیاه» که مطرح کردید، هدف بازتاب خبر نبود گرچه ممکن بود تحلیل‌هایی هم روی برخی اخبار صورت گیرد، ضمن اینکه جو اعتصاب چنان غالب بود که دولتی‌ها نمی‌توانستند در مقابل این‌گونه مقالات گارد بگیرند یا درصدد توقیف مجله‌ای مثل «سپیدوسیاه» برآیند. درواقع اعتصابیون فضا را به‌سود غیراعتصابیون هموار کرده بودند. در طول اعتصاب، سندیکا مراجعات مکرری داشت از شخصیت‌های سیاسی و مطبوعاتی، همچنین جلسات متعددی با دولت، وکلای مجلس و سناتورها، چرا هیچ‌‌کدام از اینها موجب شکسته‌شدن اعتصاب نشد؟ اگر دولتی‌ها حاضر به کوتاه‌آمدن نبودند، این جلسات برای چه بود؟ چرا آنقدر اعتصاب را طولانی کردید؟ ما حرکتی را شروع کرده بودیم که راه برگشتی نداشت. نمی‌توانستیم غرور خود را بشکنیم، باید تا آخر ادامه می‌دادیم. به اضافه اینکه هنوز هم نمی‌دانیم چه فرد یا گروهی باعث ادامه اعتصاب شدند. این جریان آنقدر طولانی شد که خود من به‌عنوان یکی از دست‌اندرکاران اعتصاب خسته شده بودم. در مدت اعتصاب، جمعی از مدیران مجلات که مخالف اعتصاب بودند به دیدار هیات‌مدیره سندیکا آمدند، اما باز شما به پایان اعتصاب رضایت ندادید. این دیدار، موجب تردید اعتصاب‌کنندگان نشد؟ اعتصابیون با وجود مشکلات معیشتی که به‌واسطه اعتصاب برایشان به وجود آمده بود، همه تا آخر ایستادند و هیچ‌کدام از این هسته جدا نشدند. به چه دلیل عده‌ای از مطبوعاتی‌ها با اعتصاب مخالف بودند؟ تعدادی در پی منافع اقتصادی خود بودند. یک عده هم به دلیل جنبه‌های شخصی و وابستگی به حکومت با اعتصاب مخالفت می‌کردند، به‌همین خاطر حرفشان به ثمر ننشست. تعدادی هم استدلالشان این بود که در این شرایط التهاب نباید قلم‌ها را زمین گذاشت اما از رای اکثریت تبعیت کردند. اعتصاب چطور پایان یافت و پیام امام چه زمانی به مطبوعات رسید؟ وقتی خبر آمد بختیار پست نخست‌وزیری را پذیرفته و دولت نظامی از قدرت کنار رفته است، بخشی از اعضای هیات‌مدیره سندیکا و نمایندگان مطبوعات اعتصابی که البته من هم جزو آنها بودم ملاقاتی طولانی با بختیار داشتیم. در این ملاقات اولین مساله‌ای که او مطرح کرد تضمین آزادی مطبوعات و لغو کامل سانسور بود. بعد از این ملاقات بود که سندیکا پایان اعتصاب را اعلام کرد. به این ترتیب اعتصاب پایان یافت و قرار شد روزنامه‌ها منتشر شوند. پیام امام خمینی درست بعد از بیانیه پایان اعتصاب سندیکا به مطبوعات ارسال شد. ظاهرا یکی از بچه‌های کیهان که فرزند یک روحانی معروف آن زمان و البته از دوستان قدیمی من بود، به‌دلیل گرایش‌های مذهبی ـ خانوادگی تصمیم به تماس با پاریس می‌گیرد. ما هیچ تماسی با پاریس نداشتیم یا دست‌کم من خبر ندارم. سندیکا هم تماس نداشت. البته این به این معنا نیست که بچه‌های سندیکا به صورت منفرد در تماس نبوده باشند اما تماس منسجم و هدایت‌شده‌ای در کار نبود. نگاه امروزتان به این ماجرا چیست؟ ما در بدترین شرایط قلم‌ها را زمین گذاشتیم و تریبون را به دست دیگران دادیم. البته جو آن زمان بحثی است که باید در نظر گرفت، اما وظیفه روزنامه‌نگار در شرایط حساس چیست؟ ما وظیفه اصلی خود را کنار گذاشتیم. این نظر شخصی خود من است، فهم من در سال 57 و در آن اعتصاب 62 روزه این نبود. هیچ خیانتی هم نکردم. چه چیزی بدتر از نادانی، دانش من همان‌قدر بود؛ ضمن اینکه کم نبودند افرادی که اعتصاب را درست نمی‌دانستند ولی از آن حمایت کردند، به آن پیوستند، ادامه‌ دادند و در آن نقش داشتند. فقط به این دلیل که تابع اکثریت بودند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.