ظرفیت نقدپذیری را بالا ببریم
عسل عباسیان: هرچندوقتیکبار آثار هنری با اختلاف و اعتراض جریانها و شغلهای گوناگون مواجه میشوند. «اتاق عمل» مهران مدیری، «سرزمین کهن» کمال تبریزی، زمانی دورتر «شوکران» افخمی یا تئاترها و کاریکاتورها برایشان این اتفاق رخ داده و احتمالا هم آخرین قربانیان سوءبرداشت نخواهند بود. به سراغ سه چهره رفتهایم تا آنها بگویند دلیل بروز چنین اعتراضاتی چیست و از اساس باید چه کرد که آثار هنری با این دست سوءبرداشتها متضرر نشوند؟
سعید معیدفر جامعهشناس هنرمند را نمیتوان محدود کرد و به او گفت چهچیزی بسازد یا چهچیزی نسازد. در عین حال اگر او بخشی از جامعه را نقد میکند، باید فضای پاسخگویی را هم فراهم کند. در کشورهای دیگر که فضای نقد وجود دارد و رسانههای متعدد از جمله مطبوعات و سینما دایما جامعه را نقد میکنند، وقتی یک اثر هنری تولید یا مطلبی در مطبوعات منتشر میشود که تم نقادانه دارد، چون فضای نقد وجود دارد، افراد حقیقی و حقوقی میتوانند واکنشهایی از همان جنس داشته باشند و واکنششان را منعکس کنند. فضای جامعه باید طوری باشد که یک هنرمند یا نویسنده یا فیلمساز بتواند یک گروه شغلی را یا یک روند حاکم بر جامعه را نقد کند اما مشکلی که در کشوری مثل کشور ما پیش میآید، این است که چون فضای نقد جدی در جامعهمان حاکم نیست، بعضا جامعه فهم نادرستی از نقد مطرحشده پیدا میکند. مثلا اگر نقدی از یک صنف از طریق یک سریال یا مقاله وجود داشته باشد، این تلقی در جامعه به وجود میآید که این صنف و روند حاکم بر آن کلا غلط است و اهالیاش آدمهای بدی هستند و بهاصطلاح فاسدند در حالی که اساسا نقد چنین معنایی ندارد که بخواهد افراد را به خوب و بد تقسیم کند. متاسفانه از بس رسانهها از جمله تلویزیون همهچیز را به خوب و بد تقسیم کردهاند و پدیدهها را سیاهوسفید نشان دادهاند، تلقی افراد هم همیشه از پدیدهها یا بد مطلق شده یا خوب مطلق. حالا در جامعهای که چنین ذهنیتی حاکم است، اگر فردی مثل مهران مدیری نقدی میکند، دیگر جامعه کلا آن دسته از افراد مورد نقد را بد تلقی میکند. یک زمانی وقتی همین آقای مدیری، رابطه رییس و مرئوسی را نقد میکرد، روابط سازمانی بعضا مخدوش شد. متاسفانه در جامعه صفرویکی باید همه چیز ممیزی شود تا مشکلی پیش نیاید. حتی نقدها هم انگار باید محتاطانه و با ممیزی باشند! و البته افرادی که در چنین فضایی بنا دارند نقد کنند باید بدانند که چه روشی را در پیش میگیرند و نقدشان چه پیامدهایی دارد.
کوروش نریمانی نویسنده و کارگردان
متاسفانه چندسالی است که این موج اعتراضات نسبت به یک اثر هنری، رشد پیدا کرده و کار را برای نویسندهها بسیار سخت کرده بهخصوص برای طنزنویسها. ما ملتی هستیم با یک پیشینه فرهنگی و هنری مشخص و اگر جامعه کمظرفیتی بودیم، این پیشینه فرهنگی و هنری را نداشتیم. من تصور میکنم اغلب این اعتراضات برای جلبتوجه هستند. شخصا شاهد بودم که در سریال «پایتخت» هم این ماجراها پیش آمد و حتی حمایت برخی مسوولان عجیب بود و به نظر میرسید صرفا از روی جلب حمایت مردم، آنها از چنین موج اعتراضی حمایت میکنند. وگرنه ما به اندازه کافی در شهرهای مختلف، هم بهلحاظ فرهنگی و هم بهلحاظ سیاسی مشکلاتی داریم که کسی برایش اقدامی نمیکند اما به محض اینکه چنین موجی از اعتراض شکل میگیرد، مسوولان از آن موج دفاع میکنند! بههرحال طنزنویس ناچار است از تیپهای اجتماعی مختلف در کارش استفاده کند. اگر بنا باشد فیلمنامهنویس سر هر تیپی که برود سریعا صدای یک صنفی بلند شود،اساسا نقد و شوخی غیرممکن میشود. جامعه باید بپذیرد که همه چیز شکل نسبی دارد و اگر با صنفی شوخی میکنیم در کارهای کمدی درواقع داریم نقصانی را آگراندیسمان میکنیم و منظورمان این نیست که همه اهالی آن صنف بد یا خوبند و اگر از فردی از صنفی در یک کار کمدی استفاده میشود توهین به اهالی آن صنف نیست. به نظرم این اعتراضات به تدریج یک شکل بیمزهای پیدا میکند چون تا راجع به یک شغل صحبت میشود سریعا صدای یک عده درمیآید و فکر میکنم چنین اعتراضاتی بیشتر حالت جلب توجه دارد و از افراد تحصیلکردهای مثل جامعه پزشکان عجیب است که در برابر ساخت سریال «اتاق عمل» گارد بگیرند. باید ظرفیتهای جامعه را بالا برد.
نعمت احمدی حقوقدان
به لحاظ حقوقی پیش از اعتراض، باید دید آیا هنرمند در پروسه نقد، فعل مجرمانهای انجام داده یا خیر. در کتاب پنجم قانون مجازات اسلامی مواردی هست که چگونگی نشر اکاذیب و توهین و افترا را شرح داده است. طبق آن قوانین شوخیای جرم است که توهین باشد و با الفاظ رکیک و قبیح بهصراحت اتهامی را به کس یا کسانی نسبت داده باشد که باعث تحقیر و تخفیف آن فرد یا افراد شده باشد، به نحوی که عرف جامعه این حرکت را باعث تحقیر طرف مقابل بداند والا هر نقدی را نمیتوان توهین دانست. اینکه نقدی توهین و جرم هست یا نه، را باید یک مرجع قضایی تعیین کند. نهادی در وزارت ارشاد هست که مجوز ساخت فیلم و سریال را میدهد و درواقع مرجعی قانونی است. یکی از معضلات کنونی جامعه هنری این است که افراد مختلف مته به خشخاش میگذارند و محدودیت فعالیت هنری ایجاد میکنند، حالا اگر قرار باشد مرجع قانونی مجوز فیلم و سریال را گسترش بدهیم به طبقات و اقشار و اقوام اجتماعی و هر صنفی به خاطر ایراداتش یا انتقاداتی که به آن وارد است مانع ساخت یا پخش آثار هنری شود، که در واقع مجوز ارشاد بیاعتبار است که این اصلا درست و منطقی نیست. البته افرادی که دستاندرکار تولید آثار هنری هستند باید مرز ظریف نقد و تبلیغ را با توهین و تحقیر رعایت کنند و دماسنج آن قوم و حرفه مورد نقد را بدانند تا حرفی زده نشود که به توهین و تحقیر یک صنف تلقی شود و حرکاتی را در پی داشته باشد که کلا پروژه هنری را متوقف کند. البته یا باید مرجع صدور مجوز را در وزارت ارشاد به عنوان یک مرجع قانونی به رسمیت بشناسیم یا باید به همه گروههای اجتماعی اجازه تصمیمگیری بدهیم که عملا ناممکن است و جز بیقانونی چیزی در پی ندارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.