اصلاحطلبی چندوجهی
حجت شریفی
وقتی از اصلاحطلبی سخن میگوییم درواقع از نوعی مدل تغییر گفتهایم که حداقل واجد سهویژگی مبتنیبودن بر خواست اکثریت، تدریجیبودن و مسالمتآمیزبودن باشد و با همین تعریف، در یک ساختار سیاسی، طیفی از کنشهای سیاسی از سازش و گفتوگو با مخالفان مانع اصلاحات تا اعتراضات مدنی غیرساختارشکنانه را دربر میگیرد. هرچند در مقیدکردن رفتارهای اصلاحطلبانه به قید چهارم، یعنی قانونی و در چارچوب قانونبودن، اختلافنظر وجود دارد اما بهنظر میرسد حداقل در مقطع کنونی، هرگونه فعالیت اصلاحطلبانه برای امکانپذیری و یافتن فرصت استمرار، حرکت با لحاظ قید چهارم (قانونیبودن) را نیز باید بپذیرد. بر این اساس بهنظر میرسد بسیاری از اختلافنظرها و تعارضات بین اصلاحطلبان در تعریف نوع اصلاحطلبی، عدم درک صحیح این نکته است که اصلاحطلبی نه منحصر به تنها یک نوع رفتار و کنش که شامل طیفی از فعالیتها و رفتارهاست که به سه یا چهارشرط ذکرشده فوق مقید است. بنابراین اصرار بر یکشکلکردن همه اصلاحطلبان و فعالیتهای اصلاحطلبی و پوشاندن یکلباس با یکفرم و اندازه و شکل به همه گرایشات و طیفهای اصلاحطلبی، علاوهبر محدودکردن فعالیتهای اصلاحطلبانه، رفتهرفته اختلافسلیقهها و نظرات و متعاقب آن تعارضات بین اصلاحطلبان را نیز دامن زده و بهمرور، منجر به تنگشدن دایره اصلاحطلبی و دلسردی در بین اصلاحطلبان خواهد شد. بنابراین در درک اصلاحطلبی بهمثابه یک حقیقت، باید این ویژگی چندوجهیبودن حقیقت را که هرکسی بهمثابه آگاهی، شناخت و جایگاه خود سطحی از حقیقت را درک میکند و همین مساله، تکثر در درک حقیقت را باعث میشود- به اصلاحطلبی نیز تعمیم داد، یعنی اصلاحطلبی را نیز باید بهشرط تقید به سه یا چهارویژگی ذکرشده، متکثر و متنوع پذیرفت. البته این رویکرد به اصلاحطلبی بههیچعنوان نافی هماهنگی، انسجام و یکپارچگی رفتاری طیفهای مختلف اصلاحطلبی در تصمیمگیریهای مهم نبوده و وجود سازماندهی و همجهتی و همهدفی اصلاحطلبان و اشتراک آرمانهای ایشان را نفی نمیکند. اما الزام به این انسجام و قایلبودن به وجود محوریت واحد، نباید تعبیر به یکشکلی و تککنشی اصلاحطلبی شود.
با این توضیح، رفتار اصلاحطلبانه در شرایط امروز ایران را شاید بتوان حداقل بهلحاظ موقعیت و جایگاه افراد و بخشهای مختلف خواهان اصلاحات، به چنددسته تقسیم کرد: الف: اصلاحطلبی در دولت و حاکمیت ب: اصلاحطلبی بزرگان و شخصیتهای برجسته اصلاحطلب ج: اصلاحطلبی افراد، احزاب و گروههای بالقوه و بالفعل موردپذیرش حاکمیت د: اصلاحطلبی افراد، گروهها و جریانات مستقل که بیشتر، منتقدند و لزوما فعالیت رسمیشان موردپسند نیست. با این تقسیمبندی، طبیعی است که نوع موضعگیری و رفتارهایی که در مسیر اصلاحطلبی از دولت اصلاحطلب میتوان انتظار داشت، همیشه با رفتارهای اصلاحطلبانه شخصیتها، احزاب و گروههای منتقد قایل به اصلاحطلبی، یکسان نبوده و نباید باشد؛ چراکه اگر یکفرم از رفتار اصلاحطلبانه بخواهد برای عملکرد تمام بخشهای فوق تجویز شود، هم بخشهای اصلاحطلب درون حاکمیت را از کارایی ممکن خود میاندازد و هم فعالیت احزاب و گروههای مستقل اصلاحطلب را با بحران مواجه میکند. بنابراین اینکه گاه برخی اصلاحطلبان انتظار داشته و دارند که رییسجمهور و دولت اصلاحطلب یا دولت نزدیک به گرایشهای اصلاحطلبانه (چه دولت سیدمحمد خاتمی و چه دولت حسن روحانی) هم مانند جریانات اصلاحطلب منتقد موضعگیری کرده و رفتار کند یا اینکه گاه دولتهای اصلاحطلب، انتظار داشته باشند جریانها و گروههای اصلاحطلب منتقد کنش سیاسی اصلاحطلبانه، خود را محدود به سازش و تعامل کنند هر دو، ریشه در عدمدرک تکثر و نقش متفاوت افراد و گروههای اصلاحطلب دارد. تجربه تاریخی اصلاحطلبی در سابقه طولانی و متاسفانه در اکثر مواقع ناکام اصلاحطلبی در تاریخ پرفرازونشیب ایران - بهخصوص پس از مشروطه تاکنون- نشان از همین عدمدرک درست تناسب نوع اصلاحطلبی با جایگاه افراد اصلاحطلب دارد؛ چراکه مثلا گاه فلان رییسدولت یا وزیر و وکیل اصلاحطلب، بهجای تعامل با بالادست و تلاش در جهت گفتوگو و سازش در مسیر متقاعدکردن به همراهی با حداقل بخشی از اصلاحات، تغییرات مدنظر خود را از مسیر تقابل، کشمکش و رویارویی پیگیری کرده یا رهبران و شخصیتهای برجسته اصلاحطلب، بهجای حفظ موقعیت خود در تعامل با بالادستی برای بزنگاههای تاریخیای که شرایط تعامل و گفتوگو فراهم میشود، متاسفانه خواسته یا ناخواسته اسیر تقابلهای غیرقابل برگشتی شدهاند که امکان اثرگذاری و فرصت نشستن بر سر میز مذاکره برای پیشبرد اصلاحات در بزنگاههای سیاسی- تاریخی را از ایشان سلب کرده است. از سوی دیگر، بسیاری از گروهها و احزاب اصلاحطلب نیز آنچنان منفعلانه در مسیر سازش زیادهروی کردهاند که عملا ضمن ازدستدادن اعتماد عمومی در نمایندگیکردن بخشی از اصلاحات، بهجای پیشبرد اصلاحات، در روند فضای حاکم، هضم و تبدیل به توجیهگر رویههای جاری شده و کارکرد اصلاحطلبانه خود را فراموش کردهاند و برخی دیگر از این احزاب و گروهها نیز چنان در بیان انتقادات و اعتراضات خود دچار غلیانات و هیجانات احساسی و پرشور نزدیک به انقلابیگری شدهاند که رفتهرفته رویکرد اصلاحطلبانه خود را فراموش کرده و آگاهانه یا ناخودآگاه، نه پیش برنده اصلاحات که میداندار رفتارهای انقلابی شدهاند و همین عدمدرک درست تفاوت وظیفه با توجه به جایگاه و موقعیت سیاسی، اجتماعی و فرهنگی، نهایتا در بین اصلاحطلبان منجر به تخطئه یکدیگر و متهمکردن همدیگر به تندروی و کندروی شده است. بنابراین چنانکه ذکر شد، در مسیر اصلاحات باید متناسب با موقعیت و جایگاه افراد و نسبتشان با درون و بیرون حاکمیت، ضمن حفظ آرمانگرایی نظری و توجه به غایت مشترک و هماهنگی و یکپارچگی همه افراد و جریانات اصلاحطلب، عملگرایانه رفتار افراد و گروهها در هر بخش از روند اصلاحطلبی را با حفظ شرط میانهروی و پرهیز از تندروی و تعصب، متناسب با جایگاه و موقعیت و نقش و کارکرد آنها تبیین و از یکسانسازی و اصرار به رفتار یکشکل هر بخش در مسیر اصلاحات پرهیز کرد. حرکت اصلاحطلبی نه حرکت پرشتاب و گاه مخرب گویهای یکفرم و یکشکل غلتان در مسیر سرازیر، مستقیم و هموار، که حرکت آرام و دشوار یک چندوجهی در مسیر سربالایی نفسگیر و پرسنگلاخ و ناهمواری است که هرچند مسیر همه وجوه این چندوجهی درنهایت یکی است اما بسته به پیچوخمهای راه، هربار غلتیدن یک وجه در این مسیر، پیشبرنده خواهد بود؛ غلتیدنی که حرکتش لزوما بنا بر ویرانی و تخریب ندارد و تفاوتهای هر وجه، نافی ماهیت اصلاحطلبانه وجوه دیگر نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.