هشدارهای معاون وزیر نیرو در گفتوگو با «شرق»:
بیش از حد به منابع آبی فشار وارد آمده
آذر جزایری: خبرهای خوبی ندارد. از نحوه مدیریت آب طی چندسال گذشته بسیار گلایه میکند و معتقد است مدیریت آب حلقه گمشده مشکلات آبی این روزهاست. آمارهایی که میدهد، از معضلی خبر میدهد که شاید کمتر کسی به آن توجه کرده باشد. میگوید ادامه روند فعلی به معنی ازبینرفتن 54درصد منابع آبی کشور است. 78درصد دشتهای کشور را ممنوعه اعلام میکند و بدتر از آن این است که میگوید این زمینها در این دشتها یا نشست کرده یا در آستانه نشست قرار گرفتهاند که این امر به معنی عدم بهبود شرایط این دشتها تلقی میشود. رحیم میدانی معاون وزیر نیرو در امور آب بحران آب را که این روزها از زبان مسوولان زیاد میشنویم، در گفتوگو با «شرق» تشریح میکند:
آقایمهندس وقتی مسوولان از بحران آب سخن میگویند، این بحران به چه معنی است؟ وقتی مسوولان آب میگویند بحران آب داریم، بیشتر افکار به سمت مشکلات آب شرب و کمبود آب پشت سدهای کشور میرود. در حالیکه منظور ما از بحران آب تنها این بخش نیست. مسوولان آب در شرایطی از بحران نام میبرند که تمام شاخصها نشان از بحران در سراسر کشور داشتهاند که ممکن است این مساله برای تامین آب شرب هم مشکل ایجاد کند. در این شرایط علاوه بر اینکه مردم به صرفهجویی دعوت میشوند، باید در مدیریت آب کشور هم تغییر رویکرد ایجاد کنیم. ما باید هم نقاط قوت خود را ببینیم و هم نقاط ضعف را که منجر به ایجاد بحران آب شده است تا این امر پشتوانهای برای حرکت پویاتر و نویدبخش آینده بهتر باشد. درحالحاضر در دنیا صحبت از توسعه پایدار است و ما هم در این راستا باید به فکر نسلهای آینده خود باشیم. باید در شرایط بحران به فکر وضع قوانین جدید باشیم. آنطور که میگویند واقعا دلیل بحران آب خشکسالی است؟ شاید بهتر باشد اینگونه پاسخ دهم که یک موجود زندهای مشکلی دارد که یک ویروس آن را تشدید میکند. درست است که خشکسالی به عنوان یک عامل موثر برای بحران آب شناخته میشود، اما عامل ثانویه و تشدیدکننده بحران است. ما در وضعیت نامطلوب مدیریت آب قرار گرفتهایم و نمیتوان با قطعیت گفت که عامل اصلی بحران آب، خشکسالی است. بحران آب قبل از اینکه ناشی از کمبود آب باشد، بیشتر نمودی از بحران در مدیریت آب است که باید در جهت اصلاح آن قدم برداریم. ایران جزو کشورهای کمآب محسوب میشود شاید به این جهت است که گفته میشود با بحران آب مواجه است؟ ایران کشور کمآبی است. ما در منطقه خشک و نیمهخشک قرار گرفتهایم. اینکه گفته میشود به اینجهت وضعیت بحرانی ایجاد شده، مورد قبول نیست. اتفاقا ما میتوانستیم میزان آبی که خدا به کشورمان ارزانی داشته را مدیریت کنیم. براساس آمارهای موثق میزان منابع تجدیدپذیر ایران 130میلیاردمترمکعب بوده که الان به 115میلیاردمترمکعب کاهش پیدا کرده است. درحالحاضر جمعیت ایران 75میلیوننفر است که سرانه هرفرد هزارو530مترمکعب است. در صورتی که شاخص میزان آب برای تامین نیازهای یکنفر ازجمله تامین موادغذایی او هزارو700مترمکعب در سال محاسبه شده است. بنابراین شاخصها نشان میدهند ایران کشوری کمآب است اما با اینحال بازهم بنده اعتقاد ندارم سرنوشت ما این است که کشوری در وضعیت بحرانی باشیم باید با شرایط اقلیمی کنار بیاییم و خود را با آن سازگار کنیم چراکه با مدیریت مناسب میتوان با همین میزان آب هم کشور را اداره کرد. در واقع مشکل اصلی کشور ما مدیریت منابع آب کشور است. متاسفانه طی سالیان گذشته مدیریت آب را فقط در اجرای سازههای آبی خلاصه کردهایم. تا جاییکه طی سالهای گذشته هم رویکرد و هم به تبع آن تخصیص منابع مالی به سمت پروژههای سازهای رفته است. نمود واقعی بحران آب در چه بخشی است؟ یکی از شاخصهایی که نشان میدهد چه بر سر آب ایران آورده شده، بررسی میزان برداشت از آبهای زیرزمینی است. خوشبختانه در ایران دشتهای وسیع و منابع آبهای زیرزمینی ارزشمندی وجود دارد. درحالحاضر بیش از 54درصد آب کشور از منابع زیرزمینی تامین میشود. بنابراین سفرههای زیرزمینی همیشه باید در تعادل باشند. به این معنی که به هرمیزانی که آب به سفرههای زیرزمینی در یک سال وارد میشود، میتوانیم برداشت داشته باشیم. وقتی برداشت بیش از میزان آب واردشده به سفرهها باشد، قطعا تعادل سفرههای زیرزمینی بههم میخورد و متاسفانه سفرههای زیرزمینی ذخایر استاتیکی دارند که در صورت برداشت دیگر تجدیدپذیر نیست. طی سالهای گذشته ما چه میزان از آبهای زیرزمینی را برداشت کردهایم؟ در طول سالیان متمادی 110میلیارد از ذخایر استاتیک سفرههای زیرزمینی آب کشور برداشت شده که بهطور میانگین پنج تا ششمیلیاردمترمکعب هرسال بیش از ظرفیت سفره آب برداشت کردهایم. این آمار نشان میدهد 78درصد از دشتها و سفرههای آبهای زیرزمینی در مسیر زوال افتادهاند. اوج بحران در حدی است که آبهای زیرزمینی از لحاظ کیفی نیز رو به افت هستند. به نحویکه آبی که تا دیروز قابل استفاده در بخش شرب بود، امروز به درد بخش کشاورزی هم نمیخورد. براساس گزارش سازمان زمینشناسی، افت سفرههای آب زیرزمینی باعث نشست زمین شده است. واقعا دلیل واقعی خشکشدن دریاچه ارومیه خشکسالی است؟ دریاچه ارومیه که زمانی 32میلیاردمترمکعب آب داشت الان در حدود 1/5میلیاردمترمکعب آب در پشت آن باقی مانده است. سطح دریاچه نسبت به گذشته که پنجهزارو500کیلومترمربع بود، الان به هزارکیلومترمربع رسیده است. تراز دریاچه نسبت به میانگین درازمدت پنجمتر پایینتر آمده است. با بررسیهایی که در دانشگاه صنعتی شریف صورت گرفته نباید خشکشدن دریاچه را به گردن خشکسالی انداخت اصلا اینطور نیست. اگر مشکل را در یککلمه خلاصه کنم، باید بگویم ریشه مشکلات فعلی منابع آبهای زیرزمینی و هم آبهای سطحی کشور در مصرف بیش از اندازه آب در کشور خلاصه میشود. درحالحاضر بارگذاری منابع آب کشور حدود 83درصد است، این عدد در خوشبینانهترین حالت به حداکثر 60درصد باید برسد. به این معنی که درحالحاضر 23درصد بیش از حداکثر قابلتصور به منابع آبی کشور فشار وارد میکنیم. راهحل چیست؟ باید 23درصد از فشار واردشده به منابع آبی چه در منابع آب سطحی و چه زیرزمینی را کم کنیم. قبول داریم در دوره 15ساله خشکسالی ممتد هستیم و شاید به همین دلیل است که متخصصان، این خشکسالیها را تغییر اقلیم میدانند. در سال آبی 93-92 میانگین بارندگی در کشور 218میلیمتر بوده در حالیکه متوسط درازمدت آن 242میلیمتر برآورد شده بود. در صورت مقایسه این دو رقم، کاهش 10درصدی بارندگی کاملا مشهود است. ظاهرا این عدد تکاندهنده نیست اما همین مقدار بهدلیل تغییر الگوهای بارش کشور باعث کاهش 20درصدی روانآبهای سطحی کشور شده است. روانآبهای سطحی ما براساس آمارهای بلندمدت باید حدود 89میلیاردمترمکعب باشد، اما درحالحاضر با 20درصد کاهش به 71میلیاردمترمکعب رسیده است. آقایمیدانی! برای بهبود وضعیت آبهای زیرزمینی برنامهای دارید؟ یا اصلا چنین کاری امکانپذیر است؟ قبول دارم پروژه احیا و تعادلبخشی سفرههای آب زیرزمینی پیچیده و دشوار است. اما در جلسات مختلف شورایعالی آب، پروژهای به همین منظور تایید شده که جنبه فنی، مهندسی، اقتصادی و اجتماعی دارد. این طرح مورد تایید معاونت برنامهریزی و نظارت راهبردی ریاستجمهوری هم قرار گرفته و قرار است منابع مالی لازم برای این کار در اختیار وزارت نیرو قرار گیرد. براساس پیشنهاد ما برای بودجه 94، 800میلیاردتومان برای بهبود این شرایط باید اختصاص داد. اگرچه در طول برنامهششم توسعه هم قرار است اعتباری برای این بخش اختصاص داده شود، اما برای تحقق این هدف تنها منابع مالی لازم نیست. درحالحاضر 450هزار چاه مجاز در کشور داریم که باید مصرفکنندگان این چاهها ما را همراهی کنند. پس از آن قوهقضاییه، مقننه، استانداران و رسانهها نیز باید در کنار ما قرار گیرند تا شاید با اجرای درست این طرح بتوانیم از سال آینده شاهد آن باشیم که به جای افت آبهای زیرزمینی، آب در این سفرهها بالا آمده است. البته باید یادآور شوم قسمتی از سفرههای زیرزمینیای که ساختار زمینشناسی آنها نشست کردهاند دیگر جبرانپذیر نیستند. چنددرصد از دشتهای ما درحالحاضر ممنوعه اعلام شدهاند؟ 78درصد دشتهای کشور یا ممنوعه اعلام شدهاند یا در مقطع اعلام ممنوعیت قرار گرفتهاند به این معنی که زمینه نشست زمین در آنها فراهم شده و امروزوفردا نشست خواهند کرد. دشتهایی هم که ممنوعه اعلام شدهاند، فاصله چندانی تا نشست زمین ندارند. اگر فکری به حال آنها نکنیم، قطعا زمان نشست آن هم فرامیرسد. به هرحال فضای کشور آماده اجرای پروژه صیانت از آبهای زیرزمینی است و وزارت نیرو هم عزمی راسخ برای اجرای آن دارد. بسیاری از کارشناسان از احتمال کویرشدن ایران طی 50سال آینده با در پیگرفتن روال فعلی خبر میدهند. شما به عنوان معاون وزیر نیرو در بخش آب کشور تا چه اندازه به این تحلیل معتقدید؟ موافق تعبیر کویر نمیتوانم باشم. اما میدانم با ادامه روند فعلی 54درصد از منابع آبی کشور از دست خواهد رفت. سفرههای زیرزمینی ما از بین رفتهاند. تنها کافی است سفری به کرمان داشته باشید و بهعینه شاهد از بینرفتن سفرههای زیرزمینی باشید. وزارت کشاورزی از بینرفتن هفتهزارهکتار باغ پسته در استان کرمان را اعلام کرده است. ظاهرا طرحی در وزارت نیرو در حال بررسی است برای جایگزینی آب بستهبندی به جای آب شرب در مصارف خانگی و استفاده از آب لولهکشی برای مصارف بهداشتی، این طرح در چه مرحلهای است؟ این طرح، همچنان در مرحله «پایلوت» است. اجرای آن مطالعات و بررسیهای دقیق میخواهد چرا که با شبکه توزیع فعلی این تصمیم امکانپذیر نیست. باید استانداردی برای آب بهداشتی تعریف شود که اگر روزی شخصی از آب لولهکشی به جای آب بستهبندی استفاده کرد، آسیبی به سلامتی او وارد نشود. بنابراین باید روی این طرح مطالعات دقیقی صورت گیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.