گفتوگو با مایکل بوراوی
موج سوم بازاریشدن
مایکل بوراوی یکی از مطرحترین دانشمندان عرصه علوم اجتماعی در جهان امروز است. وی، قومنگار، نظریهپرداز اجتماعی و مدافع آن چیزی است که «مارکسیسم جامعهشناسانه» میخواند. بوراوی در زمینه «سیاست تولید» یعنی فرآیند کار و نحوه تفاوت ساختاری مناسبات کار و سرمایه در جهان، پژوهشهایی میدانی در زامبیا، ایالاتمتحده و مجارستان انجام داده است. وی به عنوان استاد دپارتمان جامعهشناسی دانشگاه برکلی کالیفرنیا از تجربه پژوهشی غنی و تجربه نظری نوآورانهای برخوردار است. برراوُی همواره تاکید کرده است مشاهدات در سطح محلی به ما در بازسازی نظریه اجتماعی در سطح جهانی یاری میدهد. وی در سال 2004 رییس انجمن جامعهشناسی آمریکا بود و در آنجا از دانشگاهیان خواست تا درگیر «جامعهشناسی عمومی» شوند. در سال 2010 مایکل بوراوی رییس انجمن بینالمللی جامعهشناسی شد. وی تاکنون دوبار برای حضور در همایشهای تخصصی به ایران سفر کرده است. گفتوگوی حاضر را کوان هریس، همکار بخش مطالعات خاور نزدیک دانشگاه پرینستون، در دسامبر 2012 به منظور انتشار در سایت نقد اقتصاد سیاسی با مایکل بوراوی انجام داده است.
در پی پنجسال تلاش دولتها در سرتاسر جهان، هیچ نشانهای از فروکشکردن بحران جهانی 2008 مشاهده نمیشود. در اروپا و آمریکا شاهد ریاضت اقتصادی، در اقتصادهای گروه بریکز (BRICS- برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقایجنوبی) فرسایش الگوهای رشد و ناتوانی در کنترل قدرت سرمایه مالی هستیم. بحران جاری سرمایهداری و پیامدهایش بر مردم سرتاسر جهان را چگونه ارزیابی میکنید؟ بله، درست است که بسیاری از ما خوشبین بودیم. بحران 2008 که اوج بحران مالی [دهههای قبل] در آسیا و آمریکای لاتین بود، در نهایت نوعی اقتصاد نظارتشده را پدید میآورد، اما در عمل، بحران سال 2008 صرفا در سرتاسر جهان گسترش یافت و اکنون از همه نمایانتر در بحران حوزه یورو تبلور مییابد. این دور جدید بحرانها به جای چالش با نولیبرالیسم، یا آنچه من سومین موج بازاریشدن میخوانم، سرمایه مالی را تحکیم بخشیده است. این نخستینبار نیست که بحران اقتصادی نشان داده که بیشتر فرصتی برای سرمایه است تا مخالفانش. بر این گمان نیستم که الگوهای رشد در کشورهای برزیل، روسیه، چین، آفریقایجنوبی و هند فروکش کرده، بلکه این الگوها صرفا قاهرانهتر، درندهتر، ناموزونتر، نابرابرتر و بیشتر مبتنی بر انباشت از طریق سلب مالکیت شدهاند. اینکه آیا برزیل در اینجا استثناست یا خیر، پرسش جالبی است، اما تردیدی نیست که این موضوع در هند و روسیه و چین و آفریقایجنوبی صدق میکند. بحران به همراه خود خیزش اعتراضی جدیدی در سرتاسر جهان، شمال و جنوب، پدید آورده است. اما این جنبشها ناهمگن و ناهماهنگ هستند. آیا در این لحظه میتوانیم تصوری از «چپ جهانی» داشته باشیم؟ جنبشهای چپگرایانه در سرتاسر جهان چگونه میتوانند توسعه یابند؟ همچنین برای ساختن جنبشها و ترویج تغییر اجتماعی چه نوع استراتژیهایی موثرتر است؟ مطمئن نیستم که بحران به همان اندازه که آخرین دور انباشت سرمایه را به وجود آورده، عامل ایجاد «خیزش جدید» باشد. گفته بودم پنجالگوی مشخص منطقهای وجود دارد: خیزشهای عربی که گویا علیه رژیمهای دیکتاتوری هستند؛ مبارزات ارضی در چین، هند و آمریکایی لاتین؛ مبارزات مردم محلی علیه ریاضت در جنوباروپا؛ جنبش تسخیر که سرمایه مالی را هدف قرار داده و سرانجام جنبشهای دانشجویی علیه خصوصیسازی آموزشعالی. این جنبشها همگی برخی ویژگیهای مشترک دارند؛ نخست، این جنبشها در وجه تمایزشان از یکدیگر اشتراک دارند، یعنی همه آنها جنبشهای ملی هستند گواینکه پیوند جهانی با یکدیگر دارند. دوم، همه این جنبشها با مشاهده جدایی سیاست انتخاباتی از قدرت سیاسی که اکنون پاسخگوی سرمایه مالی است، به دیده شک و تردید به لیبرالدموکراسی نگاه میکنند. سوم، این جنبشها در پی ابداع دوباره دموکراسی از طریق توسعه دموکراسی مستقیمِ مردمی هستند و شکل سازماندهی این جنبشها بر اشکال مختلف ارتباط افقی تمرکز یافته است. این الگوهای دموکراسی مشارکتی اغلب توسعه کاملی در آمریکایلاتین یافته است. چهارم، چنین دموکراسی مستقیمی بر کنترل سپهر عمومی و توسعه اجتماعات قدرتمندِ بیواسطه تاکید دارد، هرچند از طریق رسانههای اجتماعی جدید نیز پیشرفت کرده است. سرانجام، این جنبشها با سرکوب شدیدی از جانب نیروهای پلیس نظامی مواجه شده است. اما این جنبشها در بازسازی نوآورانه خودشان مهارت دارند و در شکلهای نو و در مکانهای نو بار دیگر پدیدار میشوند. اگر از اصطلاح زیگمونت باومن بهره ببریم، میتوان گفت با اعتراضی سیال علیه نیرویی انجمادیافته روبهرو هستیم. آنچه پسِپشت این جنبشها قرار دارد، واکنش به چیزی است که موج سوم بازاریشدن مینامم. نولیبرالیسم، اگر آن را چنین بخوانیم، نخستین دوره بنیادگرایی بازار در سرمایهداری نیست، بلکه موجهای مشابهی در سدههاینوزدهم و بیستم وجود داشته است. نشانه این موج سوم نهتنها عمق بازاریشدن، بلکه گسترش آن به کالاهایی است که تاکنون تابع مبادله تنظیمناشده نبودهاند. در این دوره که در دهه1970 آغاز میشود، باید بر مبنای مناسبات میان کالاییشدنِ چهارعامل تولید (آنچه کارل پولانی «کالاهای موهومی» میخواند) یعنی کار، طبیعت، پول و دانش بیندیشیم. بنابراین جنبش تسخیر و جنبش مردم محلی را میتوان برمبنای کالاییشدن، یا بازکالاییشدن کار و رشد عدم امنیت شغلی در چنان مقیاس اجتماعی که شمار هرچه بیشتری از 99درصد را در بربگیرد، با هم مرتبط کرد، اما علاوه بر آن مالیهگرایی و بار سنگین بدهی نیز با آن پیوند دارد. بسیاری از مبارزات در چین، هند و آمریکایلاتین مرتبط با سلب مالکیت و کالاییشدن زمین است در حالی که جنبش دانشجویی در پیوند با سلب مالکیت از دسترسی عمومی به دانش به دنبال کالاییشدن تولید و انتشار آن است. البته خیلی پیچیدهتر از اینهاست اما برخی پیامدهایش روشن است. قبل از هرچیز، جنبش کارگری در سطح ملی و جهانی به موقعیت دفاعی کشانده شده چرا که استثمارشدن امتیازی است که شمار هرچه بیشتری از مردم آمادهاند تا برایش خودشان را قربانی کنند. اکنون سرمایه سلاحهای سنتی مانند اعتصاب را به سلاحی به نفع خود بدل کرده و از آن برای اخراج کارکنان استفاده میکند و اعتصاب دستاویزی برای تحمیل شرایط هرچه بدتر کاری - سپردن کار به پیمانکاران، غیررسمیکردن نیروی کار، برونسپاری کارها و جزو آن است. این تجربه کالاییشدن و اخراج از کار است که اهمیت بیشتری مییابد. دوم، اکنون باید بپرسیم که آیا، نه تجربه تولید که تجربه بازار، میتواند بنیادی برای سازماندهی جمعی علیه بازار، یعنی آنچه پولانی ضدجنبش میخواند، باشد. آنچه تاکنون داشتهایم، جنبشهایی با بنیاد ملی اما به لحاظ جهانی پیوسته است، اما نمیتوان آنها را برهم افزود تا ضدجنبشی که چالش با موج سوم بازاریشدن است، پدید آورد. معتقدم برای انجام این کار مقیاس این جنبشها را باید به سطح جهانی ارتقا داد تا با مالیهگرایی و فاجعه زیستمحیطی که فعالیتش در تحلیل نهایی در سطح کل این کره خاکی است، به مبارزه برخیزد. با توجه به قدرت دولت بهمثابه سازمان تنظیمکننده سرمایهداری و تواناییاش در هدایت مبارزات به محدودههای ملی، ساخت ضدجنبشی جهانی از ایندست دشوار خواهد بود. سوم، همهچنین ضدجنبشهایی که تکوین مییابند، در زمینه حقوق بشر و حقوق شهروندی احتمالا مترقی نیست. نباید فراموش کنیم که ضدجنبش در برابر موجدوم بازاریشدن هم فاشیسم و استالینیسم را شامل میشد و هم سوسیالدموکراسی را. در بحران جاری، شاید دوران نولیبرالی به پایان نرسیده باشد، اما ایدئولوژیهای نولیبرالی دیگر هژمونیک نیستند. آیا بدیلهایی برای سازماندهی اجتماعی و سیاسی وجود دارد و آیا این بدیلها در سطح جهانی امکانپذیرند؟ چه ایدههای نویی از دل این بحران برمیخیزد؟ معتقد نیستم ایدئولوژیهای نولیبرالی دیگر هژمونیک نیستند. در حقیقت، فکر میکنم با رشد چالشهایی که بیدرنگ انگِ اتوپیایی بر آنها خورده، یعنی به طور مشخص ایدئولوژیهای مربوط به جنبشهای جدید اجتماعی و دیدگاههای بدیل نسبت به دموکراسی، بنیادگرایی بازار تقویت شده است و ایدئولوژیهای بدیل- مانند سوسیالیسم کمجان آمریکایلاتین - از اهمیت برخوردارند هرچند تفوق بازار در سطح جهانی را به چالش نمیکشند. بهعلاوه، راهحلهایی که در برابر تخریب ناشی از کالاییشدن کار، طبیعت، پول و دانش ارایه شده، عموما مستلزم استفاده از بازارهایی است که مطلقا به نظر نمیرسد راهحل باشند. مثلا روشن است در حوزه زیستمحیطی که راهحل تمامی مشکلات بازار است، از همه واضحتر وضعیت در قبال گرمایش جهانی است که برای مالیات بر انتشار کربن اوراقی منتشر شده که در بازار سرمایه دادوستد میشود و به اینترتیب به انتشار کربن مشروعیت میبخشد. پس لازم است روشنفکران چپگرا با ارایه چشماندازی از رابطه این جنبشهای جدید اجتماعی با یکدیگر و با سرمایهداری جهانی و همچنین تصور بدیلهایی برای سرمایهداری از طریق ساختن آنچه اریک رایک اتوپیاهای واقعی میخواند از این جنبشها حمایت کنند. همچنان که ایدههای روشنفکران به نحو روزافزونی، در دانشگاهها یا سپهر عمومی، کالایی میشود، آنان در چالش با مسیر ویرانگر بازارهای گسترشیابنده بیش از هرزمان دیگر اهمیت مییابند. شما پشتیبان «مارکسیسم قرن بیستویکم» بودهاید. تفاوت این مارکسیسم با قبل چیست؟ دیدگاههای مارکسیستی در مورد جهان معاصر چه میگوید که سایر دیدگاهها قادر به بیان آن نیستند؟ آیا چنین مارکسیسمی میتواند خود را از آنچه عموما پیوندهای بین تفکر مارکسیستی و اتحادشوروی تصور میشود جدا کند؟ مارکسیسم قرن بیستویکم در مورد تجربههای قرنبیستم از سوسیالیسم دولتی چه باید بگوید؟ مارکسیسم مجموعهای فکری با الزامات سیاسی- اخلاقی برای حرکت به فراسوی سرمایه و نظریهای علمی است که ادعا میکند ایدهها قبل از هرچیز و بیش از هرچیز تبلور جهانی است که توصیف میکند. به این دودلیل، مارکسیسم نمیتواند ایستا باشد، بلکه همراه با سرمایهداری تکامل مییابد. بنابراین بر اساس نظری که در بالا در مورد سرمایهداری ترسیم کردم که طی آن سرمایهداری دستخوش سهموج بازاریشدن شده، میتوانیم سهموج مارکسیسم را تشخیص دهیم. در دوره نخست، دوره مارکسیسم کلاسیک که شامل کائوتسکی، برنشتاین و لوکزامبورگ و همچنین مارکس و انگلس میشود، مارکسیسم بر این باور بود که سرمایهداری سیستمی اقتصادی است که به سبب قوانین حرکتش ناگزیر فرومیپاشد و بنابراین تنها سوال این بود که چه زمانی و چگونه این فروپاشی رخ میدهد. آنان دلمشغول ماهیت سوسیالیسم نبودند - سوسیالیسم چیزی خواهد بود که طبقه کارگرِ پیروز اجرا خواهد کرد. ضدجنبش بر محور سوژه- ابژه تاریخ قرار داشت: جنبش کارگری که از دلِ بحران سرمایهداری برمیخیزد. دومین موج مارکسیسم مساله سوسیالیسم روی این کره خاکی را مطرح کرد. دریافت سرمایهداری نهتنها از بحرانهایی که پدید میآورد زنده میماند، بلکه از آن تغذیه میکند، بنابراین چون سقوطش اجتنابناپذیر نیست، توجه بیشتری به دگرگونی سیاسی سرمایهداری میکنیم. در اینجا، نقطه ثقل مارکسیسم روسی (تروتسکی و لنین و بوخارین) و سپس روایت منحطش، مارکسیسم شوروی و نیز مارکسیسم غربی بود که در مخالفت با آن برخاست. در این ضدجنبش در برابر موجدوم بازاریشدن کنشگرمحوری دولت بود؛ خواه به عنوان سازماندهنده سوسیالیسم دولتی خواه به عنوان تنظیمگر سرمایهداری. ما اکنون در کشاکش موجسوم بازاریشدن هستیم و نمیتوانیم برای ارایه یک ضدجنبش یا دیدگاهی از سوسیالیسم صرفا به اقتصاد یا دولت اتکا کنیم، بلکه باید بر جامعه مدنی متمرکز شویم و باید عملکرد آن را نهتنها در سطح محلی و ملی که همچنین در سطح جهانی تصور کنیم. بنابراین در نهایت، آنچه اهمیت دارد، بازگشت اجتماعی به سوسیالیسم و چیزی است که من مارکسیسم جامعهشناسانه میخوانم که متناسب با جنبه رادیکال جامعهشناسی برای توسعه مارکسیسم قرنبیستویکم است و در این مورد از گرامشی و پولانی و به نحو جالبی به روش سلبی از بوردیو الهام میگیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.