|

نگاهی به کتاب «مارکسیسم جامعه‌شناسانه»

نباید مقهور یأس روزگار شد

سهند ستاری

امروز دیگر همه می‌دانیم که قیام علیه سرمایه برخلاف انتظار انقلابیون قرن گذشته با درنظرگرفتن قطعیت وقایع تاریخی کاملا ممکن نشد یا دست‌کم دوام نیافت. همین قطعیت تقویمی در دهه‌های پایانی قرن بیستم از بحران مارکسیسم خبر داد. از تعارض‌ میان حزب کمونیست و ایده کمونیسم در دهه70 و 80 میلادی تا فروپاشی بلوک شرق و تاختن تاچریسم در عصری که شادکامی سوداگرانه ریشه هر نوع شادمانی رهایی‌بخش را سوزاند. با این‌حال، انقلابیون با این ادعا فرضیه انقلاب رهایی‌بخش را پیش ‌بردند و آن را همچنان زنده نگاه داشته‌اند که «ایده‌ها به موازات جهانی مادی که درصدد فهم و تغییرش هستند، تغییر می‌کنند.» آیا این تغییر نشان از بحران است یا نه؟ ارنست بلوخ این مساله را دقیق‌تر توضیح می‌دهد. در نظر بلوخ، مارکسیسم همچون رودخانه‌ای است که در آن جریان‌های مختلفی وجود دارد: جریان آب‌های گرم و سرد. جریان آب‌های سرد مسیر تحلیل مادی تاریخ و نقد اقتصادسیاسی است و جریان آب‌های گرم معطوف به رهایی و انقلاب است. آنچه در نظر او مارکسیسم را از دیگر جنبش‌های فکری-اجتماعی جدا می‌کند درهم‌تنیدگی آب‌های سرد و گرم است. دو جریانی که در ترکیب با هم مارکسیسم را بسان سنتزی ناممکن درمی‌آورند: سنتز امید و عقل. در مارکسیسم این سنتز رخ داد و از این‌رو باید درباره فرصت‌های انتقادی مارکسیسم سخن گفت. اگر این‌روزها از بحران مارکسیسم و مرگ سوسیالیسم سخن می‌رود و با تلاشی کین‌‌توزانه این امر هم در واقعیت و هم در خیال به مرگ نهایی مارکسیسم گره می‌خورد همزمان دو انکار دنبال می‌شود: انکار مصرانه خیزش و جنبش اندیشه‌ها و پراکسیس‌ها از صفحات کتاب‌ها تا واقعیت عینی و دوم، انکار بحران سرمایه‌داری. هر دو انکار در تضادی آشکار با رهایی اجتماع انسان‌ها بسان امری کلی و همگانی است؛ در تضاد با جریان‌ آب‌های گرم و سرد. پس ضروری است پیش از هر اقدامی تضاد تاکتیک‌های استاندارد حل بحران رابطه جامعه انسانی و سرمایه‌داری را برجسته کرد. این درست همان‌جایی است که پای مارکسیسم به میان می‌آید. زیرا همچنان جامع‌ترین و دقیق‌ترین نقد بر سرمایه‌داری است و نقد قانع‌کننده‌ای برای بدیل‌های آن به دست می‌دهد. پیش چشم‌داشتن واقعیت‌های تاریخی یأس در مورد سوسیالیسم و مارکسیسم الزاما به معنای عزا و ماتم‌گرفتن برای آنها نیست. پس در برخورد اول با کمی احتیاط می‌توان نشان داد «هر دوره به مارکسیسمی از آن خودش شکل می‌دهد و این سنت را چنان می‌گستراند که مسایل روز را حل‌وفصل کند.» از این‌رو، مارکسیسم همواره کوشیده فرصت‌های انتقادی را از آن خود کند و مبادی رهایی انسان را ترسیم کند؛ از فلسفه، اقتصاد، سیاست و تاریخ تا الهیات سیاسی، زبان، روانکاوی، فرهنگ و جامعه‌شناسی. تمام آنچه می‌کوشد به پویایی جامعه انسانی منجر شود و از دیالکتیک فرد و اجتماع و در نگاهی کلی‌تر از دیالکتیک جامعه و سرمایه‌داری بگوید. فرصت انتقادی مارکسیسم، نخستین برخورد خود را باید با چنین وضعیتی و در رابطه جامعه و سرمایه‌داری داشته باشد؛ چرا که به نظر می‌رسد «آنچه مارکسیسم کلاسیک نتوانست تحقق بخشد، تحلیل مکملی از جامعه تحت حاکمیت سرمایه‌داری بود. تحلیل مکملی که می‌توانست به بینش منسجم‌تری درباره کمونیسم بینجامد.» تحلیلی که چندسالی است تحت عنوان «مارکسیسم جامعه‌شناسانه» معرفی شده و می‌کوشد رابطه جامعه و مارکسیسم را تبیین کند. مایکل بوراوُی در کتاب «مارکسیسم جامعه‌شناسانه» با تاکید بر رابطه همزیستی جامعه‌شناسی و مارکسیسم، خطوط کلی همین موضوع را ترسیم می‌کند که در نظر او از همگرایی تاکنون ناکاویده و نامنتظره نوشته‌های کارل پولانی و آنتونیو گرامشی در میانه سده بیستم سر بر آورده است. در نظر او اینکه پولانی و گرامشی مستقل از یکدیگر از سنت‌های مارکسیستی بسیار متفاوتی در یک برداشت درباره «جامعه» به هم نزدیک شده‌اند، نشان از درگیری آنها با چیز جدید و مهمی است که همانا مضمون مارکسیسم جامعه‌شناسانه است: پویایی جامعه به باور او این امر «در حد فاصل دولت و اقتصاد جای می‌گیرد که برای ماندگاری، بقا و برتری سرمایه‌داری پیشرفته مهم و کلیدی است، درست به همان‌ترتیب که سستی‌اش عامل سقوط کمونیسم شوروی از کار درآمد.» او در این کتاب می‌کوشد نشان دهد چگونه تفسیر مارکسیسم جامعه‌شناسانه با عصر پساکمونیستی هم وفق می‌یابد؛ عصری که تحت سلطه سرمایه‌داری جهانی پیروزمند در کمال تعجب - در کنارگذاری و زایل‌سازی تمام بدیل‌های خود - کارآمد از آب درآمده است. مارکسیسم در سال‌های بین دو جنگ جهانی توانست جامعه‌شناسی را در خود جذب کند. اما در آن سال‌ها مارکسیسم تنه‌به‌تنه شکست می‌سایید و چالشی بزرگ پیش روی خود می‌دید: اینکه چرا در غرب تنها نمونه انقلاب یعنی انقلاب اکتبر 1917در عمل به تمامیت‌خواهی انجامید؟ این تجربه مقدمات نظری و مادی شکل‌گیری مارکسیسم‌ انتقادی را فراهم کرد که از خاکستر ویرانه‌های جنگ سر برآورده بود. بنا به طبقه‌بندی بوراوی، مکتب فرانکفورت از جامعه خودگردان غافل ماند و بیشتر به استیلا و عقلانیت و خسوف جامعه پرداخت. به باور او «مارکسیست‌های غربی، مجهز به زرادخانه‌ای نونوار، هم با مارکسیسم مکانیکی بین‌الملل دوم که جاده‌ای بی‌دست‌انداز از سرمایه‌داری به سوسیالیسم را نشانه می‌گرفت و هم با جزم‌گرایی انقلابی مارکسیسم-لنینیسم درافتادند.» بوراوی در میان جریان‌های مارکسیسم آن دوره بر دست‌های انگشت می‌گذارد که به قول او مقهور یأس روزگار نشد و با اندیشه ایده‌آلیستی مبانی مارکسیسم جامعه‌شناسانه را پی‌ریزی کرد. او دو نماینده اصلی این جریان را گرامشی و پولانی معرفی می‌کند که مفهومی نامتعارف از جامعه طرح کردند. بوراوی در این کتاب نشان می‌دهد اگرچه آنها مسیرهای بسیار مختلفی را در پیش گرفتند اما «هر دو از ایده جامعه استفاده کردند تا هم بینش سوسیالیستی را حفظ کنند و هم پیوند تنگاتنگ‌شان را با طبقه کارگر.» بوراوی نشان می‌دهد «جامعه» ابداعی مفهومی بود برای درک دوام سرمایه‌داری و شکست‌ناپذیری‌اش در برابر قوانینی که مارکس درباره‌اش مطرح کرده بود. بر این اساس، مارکسیسم جامعه‌شناسانه در نهایت با معنای جامعه درگیر خواهد بود، امری که در نظر او جامعه‌شناسی به‌نحو شگفت‌آوری نتوانسته به انجام برساند. از این‌رو، تاکید دارد باید مرزهای جابه‌جاشونده جامعه را در نظر گرفت که خود بخشی از منازعه سیاسی است. مارکسیسم جامعه‌شناسانه در این کتاب «از ماتریالیسم تاریخی، یعنی قوانین حرکت شیوه‌های منفرد تولید و توالی خطی یک شیوه تولید پشت‌بند یک شیوه تولید دیگر صرفنظر می‌کند و هم‌زیستی سرمایه‌داری‌های متعدد و سوسیالیسم‌های روبه‌تکوین درون یک اقتصاد جهانی واحد را بر جای‌شان می‌نشاند.» در فرآیند گسترش مبانی مارکسیسم جامعه‌شناسانه بوراوی به طور عمده بر بینش‌های پولانی و گرامشی درباره سرشت سرمایه‌داری پیشرفته متمرکز است. از این‌رو در نظر بوراوی مارکسیسم جامعه‌شناسانه باید خاستگاه‌ها و کارکردهای جامعه را در نظر بگیرد: «آرایش متعدد بازار و دولت و جامعه و نحوه تاثیرگذاری‌شان بر و تاثیرپذیری‌شان از توازن نیروهای طبقاتی». به باور او مارکسیسم جامعه‌شناسانه زمانی از گرامشی و پولانی فراتر خواهد رفت که ساختار جامعه را میدان منازعه بداند. اگرچه بوراوی نسخه‌ای برای مسیر پروژه‌اش نمی‌پیچد اما تاکید دارد «سرانجام، مارکسیسم جامعه‌شناسانه باید شیوه امتدادیابی جامعه به فراتر از محدوده‌های ملی برای برساختن جامعه‌ای فراملیتی را بکاود، جامعه‌ای متشکل از جماعت‌های خارج‌نشین با پایگاه‌های قومی یا ملی و سازمان‌های غیردولتی برای گسترش مثلا حقوق بشر یا حمایت زیست‌محیطی یا حتی منافع کارگران چه‌بسا از جمله شبکه‌های اقتصادی درون یا بیرون شرکت‌های چندملیتی.» بوراوی ‌گذار سوسیالیستی را دیگر فقط بر محور ملت-دولت نمی‌داند بلکه از انواع ناهمگون منازعه‌های محلی در سراسر مرزهای ملی می‌گوید «آن‌هم در خلال جنگ سنگربه‌سنگری که همزمان با جنگ متحرک است». در نظر او همین امر نوع جدیدی از مارکسیست را می‌طلبد. از نظر زیگمونت باومن جنگ سنگربه‌سنگر «عروج قانون‌گذار به مفسر را می‌طلبد، مفسر سیاری که همیشه در حال حفاری زمین است». در نظر بوراوی این آخرین مبارزه جهانی و البته ناپخته برای سوسیالیسم شاید هیچ موفقیتی نسبت به مبارزات پیشین نداشته باشد، اما او تاکید دارد این مبارزه هرچه خود را دقیق و صریح‌تر صورت‌بندی کند، انتقادش از سرمایه‌داری برنده‌تر و زیست‌-جهان ما انسانی‌تر خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.