نگاهی به کتاب «نقش آبی سیمین»
بغضی که اگر بترکد...
پارسا ریاحی
روزنامهها و نشریههای مختلف بهخصوص در سالهای اخیر و به مناسبتهای مختلف، ویژهنامههای متعددی درباره چهرههای شاخص ادبی و هنری منتشر کردهاند اما شاید به دلیل محدودیتهای فضای رسانهای در ایران یا دلایلی دیگر، غالب این ویژهنامهها به جشننامههایی بدل شدهاند که فاقد رویکرد انتقادی بودهاند و به همین دلیل چندان نتوانستهاند ماندگار شوند. هنوز جاهای خالی زیادی درباره جریانهای ادبی، سینمایی، تئاتری و... معاصر ایران وجود دارد و از اینرو معدود کتابهایی که درباره چهرههای شاخص این حوزهها منتشر میشوند حایز اهمیتند. چندسال پیش زاون قوکاسیان کتابی درباره فاطمه معتمدآریا بهنام «نقش آبی سیمین»، با عنوان فرعی فاطمهخانم معتمدآریا آکتریس سینما، گردآوری و تالیف کرد که اگرچه هدف کلی کتاب تجلیل از معتمدآریا بوده است، اما میتوان برخی از چالشها و مسایل اصلی سینمای ایران، خاصه درباره بازیگران زن ایرانی را در آن پی گرفت. بهعبارتی اگرچه «نقش آبی سیمین» مجموعهای است درباره معتمدآریا و تلاش کرده به وجوه مختلف بازیگری او بپردازد، اما کتاب در جاهایی به مسایل کلیتر سینمای ایران هم پرداخته و از این حیث هم قابلتوجه است. این ویژگی کتاب، خاصه در متن سخنرانی معتمدآریا در دانشگاه مریلند نمایان است که بخشهایی از آن در کتاب منتشر شده است. معتمدآریا در این سخنرانی، به حذف برخی از عناصر در سینمای ایران و بعد درباره نگاه غالبی که تا مدتها به بازیگران زن در سینمای ایران وجود داشته اشاره کرده: «سینمای نوپای ایران هنوز زن را بهعنوان محور یک ماجرا در فیلم و عامل پیشبرنده قصه فیلم قبول نداشت. زنی که همیشه یا در حال بچهداری بود یا چایآوردن برای پدر یا آمادهکردن غذا برای شوهر، چگونه میتوانست زنی اجتماعی، موثر در حلوفصل ماجراها یا حتی پدیدآورنده باشد... . از سال 64-63 کمکم حضور زنان در سینما پررنگ شد و مسایل صنفی را مطرح کردند و از سایه مردان و کودکان بیرون آمدند و به اینسان به بازیگران مستقلی تبدیل شدند که ضمن موافقت در ایجاد ارتباط با مخاطب، از وجهه محترمانه و درستی برخوردار شدند... زنان محور و جزو بدنه اصلی مهمترین فیلمهای سینما در سالهای 75-65 شدند. زنانی که با پنهانکردن همه عوامل ایجاد جذابیت و حذف همه نمادهای زنانه از جمله موی سرشان، به تقویت حرکات بدن و صورت خود و تقویت نمایش حسهای خود پرداختند و با قدرت و بیپروا حضور خلاقانه خودشان را تثبیت کردند.» «نقش آبی سیمین»، با یادداشتهایی که هریک به وجوه مختلف بازیگری معتمدآریا پرداختهاند شروع میشود؛ یادداشتهایی از چهرههایی مثل نظامالدین کیایی، علی خدایی، بهروز غریبپور، رخشان بنیاعتماد، نورالدین زرینکلک، مسعود فروتن، ایرج طهماسب، پرویز پرستویی، کمال تبریزی، محمدرضا هنرمند، سیدمحمد بهشتی، ایتالو اسپینلی و... همچنین گفتوگوی زاون قوکاسیان با مانی حقیقی درباره نوع بازیگری معتمدآریا در فیلم «آبادان» (ساخته مانی حقیقی) و دو گفتوگو با خود معتمدآریا که توسط قوکاسیان انجام شده، بعد از یادداشتهای کتاب آمدهاند. گفتوگوی اول قوکاسیان با معتمدآریا، حاصل چهار نشست طولانی در فاصله دیماه 1379 تا مرداد 1382 بوده است. قوکاسیان در بخشی از لید این مصاحبه نوشته: «نمیدانم این فاصله برای گفتوگوهای طولانی زیاد است یا کم و اصلا دیدارها و گفتوگوهای بدین شکل و با این فاصله چگونه از آب درمیآید. ولی این را میدانم که در این دیدارهای با فاصله، شاهد فاطمه معتمدآریایی بودم که هم هنرپیشه سینماست، هم بازیگر تئاتر، هم مدرس سینما، هم داور جشنوارهها و خیلی «هم»های دیگر. شاید همین باعث شد فاصله گفتوگو و دیدارها طولانی شود... تلاش کردم در تمام گفتوگوها به نگاه و تجربههای معتمدآریا نزدیک شوم و روشن کنم که او در هرکاری چگونه نگاهی دارد، چگونه اجرا و بیان میکند و اندیشههای او چگونه در خدمت کارهایش قرار میگیرند.» «نقش آبی سیمین» اولینبار در سال1386 منتشر شد و کتاب در چاپ دومش همراه با افزودههایی منتشر شده است، از جمله گفتوگویی جدیدتر با معتمدآریا که این گفتوگو هم توسط قوکاسیان انجام شده است. در این گفتوگو درباره موضوعات گوناگونی مثل ژانرهای مختلف بازیگری، نقش انتقادی و حمایتی مطبوعات در سینما، نقشهای مختلفی که معتمدآریا در فیلمهای مختلف به عهده گرفته و... صحبت شده است. قوکاسیان در بخشی از مقدمهاش بر چاپ دوم کتاب نوشته: «در چاپ دوم این کتاب برخی از همراهان حرفهای این سالهای او از دیدگاه حرفهایتری به او نگریستهاند. این بخشها در افزودههای این کتاب آمده است. همه اینها طبیعی است و خوشحالکننده، اما اینها یک طرف قضیه است. طرف دیگر خود معتمدآریا است؛ از منظر کسانی که باز با او همراه بودهاند یا او را دیدهاند. آنها معتقدند معتمدآریا در این سالها به تجربههای عمیقتر و ماندنیتری در کار هنریاش دست یافته است؛ بهعبارت دیگر علاوهبر شهرت محبوبیت افزونتری پیدا کرده است... از سوی دیگر معتمدآریا در این سه، چهارسال از طریق رسانههای دیداری توفیق عظیمی یافته تا قامت هنرمندانهتری بیابد. جلالی که باشکوه و پر از معنویت است، تاثیرگذار است و پر از احترام و دلبستگی به انسان. به نظرم معتمدآریا با حضور خود در هرجا که هست، خانه، سینما، تلویزیون، تئاتر و... معنای تازهای به آن میبخشد که ویژگیهای یک هنرمند تمامعیار باتجربه است.» «نقش آبی سیمین» با سالشمار زندگی معتمدآریا، فهرست بازیهای او و عکسهایی از صحنههای مختلف فیلمهای او به پایان میرسد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.