|

گذری به قدیمی‌ترین چاقوتیزکنی خیابان خیام

75سال تیز کردن چاقو و قیچی مردم

نگار حسینی: راسته خیابان خیام به سمت جنوب، بعد از خیابان بهشت، یک مغازه کوچک که از فرط کوچکی زیرپله به نظر می‌رسد، یک جور عجیبی جلب توجه می‌کند. این‌جور نیست که مغازه‌های این خیابان خیلی‌خیلی شلوغ باشند؛ به هرحال اینجا، این بخش بازار جایی است که بیشتر فروش مغازه‌ها، عمده‌فروشی است و مشتری و صف را جز در آبمیوه‌فروشی و مغازه‌هایی از این‌دست، کمتر می‌توان دید. با این همه، مردم جلو این مغازه صف بسته‌اند، انگار نانوایی باشد مثلا. دست هرکسی چیزی است. یکی چندقیچی خیاطی با خود آورده، یکی ابزار زرگری در دست دارد، یکی چاقو دستش است و دیگری قندشکن؛ جواب این پرسش که اینجا چه می‌کنید، به این نتیجه می‌رسد: جملگی برای تیزکردن ابزارهایشان به «چاقو تیزکنی ایلخانی» آمده‌اند. زیر اسم مغازه نوشته در توضیح ابزارهایی که در این مغازه تیز می‌شوند، نوشته است: «قیچی، ماشین سلمانی و ...». «علی ن.» برای تیزکردن قیچی‌های خیاطی آمده است. چهار،پنج تا قیچی را لای روزنامه پیچیده و منتظر نوبت است. می‌گوید وقتی او کودک بوده، پدرش هم برای تیزکردن قیچی‌های کارگاه به این مغازه می‌آمده است و اضافه می‌کند لابد بعدها پسر و نوه‌اش هم اینجا می‌آیند تا قیچی‌های کارگاه را تیز کنند. با این‌حساب، باید 30سال، بلکه بیشتر از به‌راه‌بودن مغازه گذشته باشد. باقی مشتری‌ها در پاسخ به اینکه مغازه چندساله است، کم‌وبیش چیزهایی می‌گویند، انگار کسی تابه‌حال به سن‌وسال مغازه فکر نکرده است. یکی می‌گوید خیلی وقت است این مغازه هست، در واقع از زمانی که یادش می‌آمده این مغازه باز بوده و برای تیزکردن چاقوهای خانه اینجا می‌آمده‌اند، خانه‌زندگی‌شان همین اطراف بوده و لاجرم مغازه را همیشه می‌دیده‌اند. «فرخنده س.» از یوسف‌آباد کوبیده آمده برای تیزکردن چاقوی قالیبافی. او نمی‌داند این مغازه چندسال است سرپاست. همین قدر می‌داند که قدیمی است و البته اینکه کارشان خوب است و انصاف هم دارند؛ آنقدر که فرخنده‌خانم باقی مغازه‌هایی که ابزار تیز می‌کنند را ندیده بگیرد و مستقیم بیاید اینجا. یکی دیگر از مردها، همان که اسمش را نمی‌گوید و قیچی آرایشگری برای تیزکردن آورده، عمر مغازه را بیشتر از 60سال برآورد می‌کند. باقی مشتری‌هایی که در صف ایستاده‌اند هم سرشان را به نشانه تایید تکان می‌دهند که یعنی مغازه باید همین‌قدرها قدمت داشته باشد. اوایل سده 1300شمسی اطلاع دقیق در مورد زمان آغاز به کار مغازه را «محمد ایلخانی»؛ صاحب مغازه چاقو تیزکنی می‌دهد، گواینکه تاریخچه این مغازه به اوایل سده 1300شمسی بازمی‌گردد: «پدربزرگ من در سال1318 این مغازه را باز کرده و ما نسل سومی هستیم که این مغازه را اداره می‌کنیم. گمان می‌کنم این قدیمی‌ترین مغازه تیزکردن ابزار در ایران است و طبیعی است که خیلی‌ها آن را می‌شناسند.» «ایلخانی» بزرگ، پدربزرگ «محمد ایلخانی»، پایه‌گذار این مغازه از تفرش به تهران آمده بوده است. برادر کوچک‌تر او پیش از این مغازه، مغازه ابزارتیزکنی را در حسن‌آباد باز کرده و بعدها برادر کوچک‌ترش در همین مغازه کار یاد می‌گیرد و در نهایت مغازه خیابان خیام را باز می‌کند که امروز نوه‌هایش در آن کار می‌کنند. هرچند در آن دوره ابزارهای کار متفاوت بوده و در واقع به دلیل نبودن برقکاری که پدربزرگ در مغازه می‌کرده، به مراتب دشوارتر از کاری بوده که امروز ایلخانی‌ها انجام می‌دهند. عکس پدربزرگ، عموبزرگ، پدر و عمو که رفتگانند، توی قاب روی دیوار دیده می‌شود. کار، حسی است کمی که جلو بروی، جلوتر از پیشخوانی که بناست ابزار را همان‌جا تحویل استادکار بدهی، هشدار می‌دهند ممکن است تراشه‌ای چیزی به صورتت برخورد کند یا به لنز دوربین و اینکه مراقب باشی. استادکارها لباس کار پوشیده‌اند و عینک محافظ به چشم دارند. کار اساسا کار دشواری است. در یک مغازه کوچک و با ابزاری که سنگ است، باید فولاد را تراشید. این است که گویا ایلخانی‌ها، ایلخانی‌های نسل تازه خانواده، خیال ندارند کار آبااجدادی‌شان را ادامه دهند. چرایی‌اش را محمد ایلخانی این‌جور توضیح می‌دهد: «ابزار ما فقط سنگ و مهارت دست است. این است که بچه‌ها نخواسته‌اند وارد این حرفه شوند... کار سختی است. اگر کسی بخواهد این کار را انجام دهد، دست‌کم پنج‌سالی باید کار را یاد بگیرد... باید نگاه کند، باید با سنگ زندگی کند، این نیست که هرکس نگاه کرد خیال کند می‌تواند این کار را انجام دهد، این کار، یک کار حسی است... .» کارد خوب را بارها تیز می‌کنند می‌گویند در دوره‌ای زندگی می‌کنیم که مردم بیش از آنکه نگران تعمیر وسایل باشند، ترجیح می‌دهند چیزهای تازه بخرند. بیراه هم نیست. جنس چینی ارزان‌قیمت توی بازار ریخته و آنقدری هم کیفیت ندارد که بشود سال‌ها به آن اطمینان کرد. وقتی می‌شود یک چاقو را به قیمت 10هزارتومان خرید، چه کاری است که همین میزان پول را بابت سرویس‌کردن یک چاقوی کهنه هزینه کرد؟ واقعیت این است که صف مشتریان روبه‌روی مغازه ایلخانی‌ها چیز دیگری می‌گوید که گفته‌های «محمد ایلخانی» هم تایید آن است: «وسایلی هست که مردم قدرت خرید آن را ندارند. درست است که اجناس چینی در بازار یافت می‌شود که البته کیفیت هم ندارند، اما برای مثال قیچی‌های آلمانی را نمی‌شود هرازچندگاهی خرید.» به گفته ایلخانی، در جایی که یک قیچی آرایشگری آلمانی 700هزارتومان قیمت دارد، طبیعی است آرایشگری که این قیچی را خریده، آنها را بارها و بارها تیز می‌کند و ادامه می‌دهد: «جنس ابزار بسیار مهم است. ممکن است کارد آشپرخانه‌ای که چینی است، همان کاری را انجام دهد که کارد آلمانی انجام می‌دهد، اما یک کارد آلمانی ممکن است تا 20سال هم کند نشود و با یک سنگ‌کشیدن مشابه روز اول کار کند و البته طبیعی است کاردی که جنس خوبی نداشته باشد، به‌زودی کارایی‌اش را از دست می‌دهد.» منصف هستند گویا این‌جور نیست که هیچ‌جای دیگری برای تیزکردن ابزاروآلات نباشد. با این حال، برآیند گفت‌وگو با مشتری‌ها نشان می‌دهد گردانندگان این کارگاه کوچک منصف هستند: «حسین ج»، به ابزاری که در دست دارد، اشاره می‌کند و می‌گوید: «این قیچی را بازار می‌بردیم، 12هزارتومان می‌گرفتند آن را تیز می‌کردند، بعدش حتی خیلی خوب هم کار نمی‌کرد اما حالا شش‌ماهی هست که قیچی‌ها را اینجا می‌آوریم و راضی هستیم؛ هم از کارشان، هم از قیمت.» روی دیوار مغازه فهرست قیمت‌ها، درشت و خوانا نوشته شده و در یک قاب ارزنده به دیوار کوبیده شده است. قیمت‌ها روبه‌روی خدماتی که ارایه می‌شوند و برای هرقلم ابزار ذکر شده است. برای مثال تیزکردن تیغ زیگزال یک جفت، هزارتومان است، بابت تیزکردن هرکارد میوه‌خوری 500تومان دریافت می‌شود و برای تیزکردن یک قندشکن باید 2000تومان پرداخت. قیمت‌ها همین حول‌وحوش هستند. از گران‌ترین خدمات می‌توان به چیزی اشاره کرد که روی تابلو با عنوان «تیغ و پنجره شماره5» اشاره شده است. برای تیزکردن این تیغ باید 15هزارتومان پرداخت. برای تیزکردن انواع ماشین پشم‌زنی و پرداخت قالی هم در این مغازه هشت‌هزارتومان دریافت می‌شود. یک قیچی زمین بیفتد، یک خیاط مرده است در این مغازه از کارد آشپزخانه تا چاقوی قالیبافی و قیچی و ماشین سلمانی و ساطور و سلفون‌بر و تیغ، تیز می‌شوند. اما مشتریان عمده مغازه چه کسانی هستند؟ ایلخانی به یکی از مشتری‌ها اشاره می‌کند که پنج‌قیچی را برای تیزکردن آورده است. می‌گوید مشتری‌های این مغازه بیش از همه خیاط‌ها هستند؛ هرچند آرایشگرها و زنان خانه‌دار هم پای ثابت صف مشتری‌های جلو مغازه‌اند. این‌جور که ایلخانی می‌گوید، مشتری‌هایی از خارج از کشور هم دارند که ابزارهایشان را در این مغازه تیز می‌کنند. محمد ایلخانی 32سال است که اینجا کار می‌کند. به اعتقاد او، نوسان بازار روی مشتری‌های مغازه ایلخانی هم تاثیر می‌گذارد، هرچند خیلی‌ها می‌گویند هرزمان که از اینجا رد شده‌اند، صف روبه‌روی این مغازه توجه‌شان را جلب کرده است. می‌گوید: «نوسان بازار کمتر روی کار ما تاثیر می‌گذارد، اما به هرحال زمانی که مردم پول کمتری دارند، با ابزارهای کندشده می‌سازند و وقتی بازار شکوفاست، ترجیح می‌دهند با ابزارهای تیز کار کنند.»حالا و در زمانی که مغازه ایلخانی حدودا 75ساله است، چهارنفر در آن کار می‌کنند. چهارقاب عکس از رفتگان هم بالای دیوار مغازه زده‌اند. محمد ایلخانی پیش‌تر گفته بود نسل بعد حاضر نیستند کار در این مغازه را ادامه دهند، با این حساب، معلوم نیست این نسل که بازنشسته شوند، چه بر سر ابزار تیزکنی ایلخانی می‌آید؛ مغازه‌ای که روبه‌روی آن صف می‌بندند و خیلی نمانده که سنش به یک‌قرن برسد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.