آرمانشهر پیامبر مهر
علیاکبر گلقندشتی-پژوهشگر معارف اسلامی
پیامبر مهر و محبت، حضرت محمدبنعبدالله(ص) در 20روز نخست ماه ربیعالاول متولد شدهاند. شیعیان، تاریخ ولادت را هفدهم و اهلسنت دوازدهمربیعالاول (امروز) ذکر کردهاند. فاصله بین دوازدهم تا هفدهم ربیعالاول در ایران به «هفته وحدت» معروف شده است. این نامگذاری، با سنت شیعه که توجه به ولادت و شهادت معصومان(ع) است، همخوانی دارد. چون هدف آنان از دانستن ولادت و شهادت یا دیگر وقایع تاریخی معصومان، یادگیری ارزشهای انسانی و دینی از آن بزرگواران است. پیامبراسلام(ص) در طول دوران رسالت خود در دو شهر مکه و مدینه، همواره از بروز اختلاف پرهیز داشتند، ولی اقدامات ایشان در شهر مدینه بیشتر بیان شده است. معروفبودن این اقدامات در شهر مدینه را باید در مدل قومی و ادیانی مدینه و مکه جستوجو کرد. مکه خود را وارث حضرتابراهیم(ع) میدانست و در آنجا پیروان دیگر ادیان وجود نداشتند. فقط منافع قبیلهای و تجاری برآنان حاکم بود، ولی در مدینه علاوهبر مسلمانان، مشرکان، یهودیان و منافقان نیز ساکن بودند که فرهنگ، عقاید و منافع متفاوتی با هم داشتند. پیامبراسلام(ص) پس از مهاجرت بیش از صدنفر از مسلمانان مکه به مدینه و پذیرش اسلام توسط تعدادی از قبایل مدینه، به شهر مدینه مهاجرت کردند. اختلاف در عقاید دینی، منافع قومی و خودمحوری، باعث ایجاد شکاف و اختلاف در مدینه شده بود. سابقه اختلاف بین قبایل «اوس» و «خزرج» به 120سال قبل بر میگشت و این اختلاف چنان شدت یافته بود که زندگی را بر اهلمدینه تلخ کرده بود. بزرگان مدینه، اسلام را پذیرفتند، میزبان پیامبراسلام در شهر مدینه شدند و قول دادند که از وجود مقدس پیامبر، مانند عزیزان خود دفاع کنند، چه اینکه درک کردند تنها شخصیت پیامبر(ص) و عمل به دستورات اوست که میتواند مشکل آنها را حل کند. همچنانکه امیرالمومنین(ع) در خطبه 231نهجالبلاغه میفرماید: «پیامبراکرم(ص) شکافهای اجتماعی را با وحدت اصلاح کرده و فاصلهها را به هم پیوند میداد.» آن حضرت فقط در جهت ایجاد یک جبهه مشترک به نام مسلمین اقدام نکرد، بلکه براساس میثاقنامهای که نزد اسلامشناسان به قانون اساسی مدینه معروف شده است با گروههای قریش (مسلمانان مهاجر مکه)، یهودیان، مسلمانان مدینه و مشرکان قرارداد بست و آنها را با هم متحد کرد. «ابنهشام» این میثاقنامه را چنین روایت میکند: «بسمالله الرحمنالرحیم؛ این نوشتهای است از محمد پیامبر، میان مسلمانان قریش و یثرب و کسانی که به آنها ملحق شوند و به همراهشان جهاد کنند. آنان امتی واحدند. مهاجرین در پرداخت خونبها بر آداب پیش از اسلام باقیاند و به نیکی و عدالت، آن را بپردازند.
بنیعوف، بنیساعده، بنیحارث (بنخزرج)، بنیجشم، بنینجار، بنیعمرو بنعوف، بنینبیت و بنیاوس هم بر رسوم پیش از اسلام باقیاند... هر یهودی که از ما پیروی کند، یاری میشود و با دیگر مسلمانان مساوی است. بر او ستم نمیشود و دشمنش یاری نمیگردد... یهود به هنگام جنگ همراه مسلمانان هزینه آن را میپردازد. یهود بنیعوف و بندگانش با مسلمانان در حکم یک امت هستند. یهودیان دین خود را دارند و مسلمانان دین خود را؛ اما هر که ستم کند، خود و خانوادهاش را به هلاکت خواهد افکند. برای یهودیان بنینجار، بنیحارث، بنیساعده، بنیجشم، بنیاوس، بنیثعلبه، جفنهبنثعلبه و بنیشطیبه، همان حقوق بنیعوف ثابت است. نزدیکان آنان هم از این مزایا برخوردارند. کسی بدون اجازه محمد، از این مجموعه بیرون نمیرود. از قصاص جراحتی کوچک هم، گذشت نخواهد شد. هرکه دیگری را به قتل برساند، خود و خانوادهاش را در معرض قتل قرار داده است، مگر اینکه به او ستم شده باشد. یهودیان و مسلمانان هزینه جنگ را به سهم خود میپردازند... قریش و دوستانشان پناه داده نمیشوند. اگر کسی به مدینه حمله کرد، همه دفاع خواهند کرد... خدا و پیامبرش محمد (صلیاللهعلیهوآلهوسلم)، پناهگاه پرهیزکاران و استواران بر پیمانند» بهنظر میرسد در نگاه پیامبر، مشکلات اخلاقی باعث پیدایش و عمیقترشدن اختلافات است. ایشان با رعایت قواعد اخلاقی که مورد تایید اسلام و دیگر ادیان و فطرت بشری است این اختلافات را از بین بردند. از مهمترین نکات قانون اساسی مدینه، برخورد مساوی با همه گروههاست. در متن عهدنامه آمده است: «مهاجرین در پرداخت خونبها، بر آداب پیش از اسلام باقیاند و به نیکی و عدالت، آن را بپردازند.» این بند، برای تکتک گروهها با ذکر نام آمده و هیچکس استثنا نشده است. قوانین دیگری مانند عدم قصاص خودسرانه یا عدممشارکت علیه دیگران نیز برای هیچگروهی استثنا نشده است. عدمتساوی در حقوق، با آموزههای پیامبر مهر و محبت و اهلبیت ناسازگار است. در اسلام بیان شده است که «هرچه برای خود نمیپسندی برای دیگران نیز مپسند». اسلامشناسان، اصل تساوی در حقوق شهروندی همه گروهها را از مهمترین عوامل پذیرش اسلام توسط ایرانیان نام بردهاند. توجه به تمام گروهها، نکته مهم دیگری است که در سیره پیامبر اسلام وجود دارد. باطلبودن عقاید یهود، نزدیکی به رسول خدا و دانستن نظرات رسولخدا، هیچکدام بهانهای برای مسلمانان جهت نقض عهدوتعرض و توهین به دیگر شهروندان مدینه نبود. برخورد مساوی و شدید با کسانی که این قانون را نقض کنند، برای تمام گروهها ذکر شده است. مسلمانان بهدلیل داشتن روحیه انقلابی و غیرت دینی اجازه تعرض به مقدسات دیگر گروهها را ندارند. امروز نیز جامعه متمدن و اسلامی ایران، با توجه به حضور ادیان و مذاهب موجود در آن و شکلگرفتن احزاب و نظریات مختلف سیاسی در آن، بیشباهت به مدینه زمان رسولاکرم(ص) نیست. جامعه ایرانی در شرایط حاضر نیاز به اتحاد دارد تا بتواند رفاه، امنیت، بسط اخلاق و دینداری را در افراد آن، درونی کند. به نظر میرسد لازم است به راهوروش کارهای پیامبر و شرایط ایجاد وحدت در سیره پیامبر، نگاهی دوباره بیندازیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.