|

روایت مردی که همراه دسته تعزیه‌خوان‌ها بالیده بود و سر در این راه گذاشت

مرثیه‌ای برای یک شمر

مجید خاکپور

آخر تعزیه‌ است، دودست عباس(ع) را انداخته‌اند، آبی در مشک نمانده، سبزپوشان را تارانده‌اند، «شمر» غره از پیروزی، گرزبه‌دست و رجزخوان دور می‌گردد؛ با همان لباسی که وقتی فیلم‌ها هنوز سیاه و سفید بود هم، همه می‌دانستند رنگش قرمز است. جسارت صدای شمر هوای تگری اول یک صبح پاییزی را مانند پیراهنی پوده می‌درد. شمر 61ساله باید کار ابوالفضل‌خوان را تمام کند؛ آن‌هم با گرز یا همان عمود آهنینی که در مقتل‌ها آمده است. مردم سرمازده که آخر نمایش برایشان از روز روشن‌تر است، باز همان‌طور به صحنه‌ای هزارساله زل زده‌اند؛ با نمی‌ در چشم. اما شمر با زانوزدنش، همه حساب‌ها را به هم می‌زند، شاید برای اولین‌بار در تاریخ... اول شمر نبود، از 10سالگی با موافق‌خوانی شروع کرد، لباس سبز می‌پوشید و گاهی سیاه و در دسته‌ای بازی می‌کرد که همیشه قرار بود از سرخپوشان و مخالف‌خوانان شکست بخورند، کشته شوند و به اسیری بروند. اما همیشه این دسته آنان بود که در پایان نمایش، مردم را دور خودش جمع می‌کرد؛ تنها بازندگانی که هیچ‌وقت شکست نمی‌خورند. همراه با دسته تعزیه‌خوانان بزرگ شده بود. چندصباحی طفلان مسلم بود و بعدتر در نقش قاسم‌ابن‌الحسن(ع) وارد کارزار شد. چندسالی هم با جوانی علی‌اکبر(ع) رعنا، میدانداری کرد و مدتی هم مشک عباس(ع) را. مشکی که هیچ‌گاه لبان تشنه اهل حرم را لبیک نمی‌گفت، به دندان گرفت. احمد سبحانی اهل روستای باب‌الحکم شهرستان کاشمر بود؛ با هفت‌سر عایله. بیش از نیم‌قرن تعزیه‌خوانی کرد و به گفته پسرش حتی از زندگی‌اش هم برای برگزاری مجلس تعزیه مایه می‌گذاشت: «پدرم لحاف‌دوز بود، درآمد کارگری داشت، اما عشق به تعزیه‌خوانی باعث شده بود که بارها از زندگیش بزنه تا مجلس تعزیه امام‌حسین(ع) برگزار کنه. اجرای تعزیه اینقدر برایش جدی بود که حدود 500نسخه تعزیه‌خونی‌رو حفظ بود و هیچ‌وقت موقع اجرا، برگه دستش نمی‌گرفت و اینقدر خوب اجرا می‌کرد که صحنه کربلا رو می‌آورد جلوی چشم آدم. به شاگرداش هم همیشه تاکید می‌کرد که نسخه‌هارو از بَر کنن که موقع اجرا بدون برگه وارد میدون بشن تا مردم بهتر باورشون کنن. بابام حدود 35 شاگرد تربیت کرد که بعضی‌هاشون حرف‌اول‌رو در منطقه خودمون می‌زنن.» اما او از 25سال پیش سراغ نقش‌هایی رفت که بین تعزیه‌خوان‌ها به نقش‌های سنگین‌ معروف است؛ نقش‌هایی که تعزیه‌خوان در آن باید ترس، احترام و قدرت را همزمان داشته باشد. رفت سراغ مخالف‌خوانی، شد اشقیا، شد شمر: «کسی که می‌خواد نقش شمررو بازی کنه، باید چکیده تعزیه‌خونی باشه، حاج‌احمدآقا چکیده تعزیه‌خونی بود. من خودم چهارسال شاگردش بودم و از نزدیک باهاشون کار کردم. تو روز نمایش هم نقش حضرت‌ابوالفضل(ع)رو داشتم.» و شمر ماند، تا آخرین پرده؛ عباس(ع) بی‌دست است، مشک خالی است و چشمان مردم پر. شمر با گرز‌ گران دور می‌گردد، رجز‌هایش که تمام می‌شود، باید کار را تمام کند، اما پس از گذشت 14قرن و در مقابل چهره‌هایی که کینه در خطوط، نفرین در چشم‌ها و فحش زیر دندان دارند، شمرماندن کار سختی است. راه گریزی هم نیست، طبیعت شمر، شقی است و تاریخ می‌گوید امروز این تعزیه یک قربانی می‌خواهد. دست‌ودل شمر می‌لرزد: «آی اهل عزا، هرکس هرحاجتی داره، آخر مجلسِ، ‌ای کسایی که با فاطمه‌زهرا(س) همدردی دارید، آخر مجلسِ، من تا شعر را می‌خونم، بسم‌الله.» عباس(ع) ساکت است، شمر میکروفن را تا روبه‌روی دهان بالا می‌آورد؛ در صدای شمر آن جسارت اول تعزیه دیده و شنیده نمی‌شود: «مشک آبِ سوراخ‌سوراخ عباس...» و شمر زانو می‌زند «عَلمِ سرنگون... نگونِ عبـ... . باســـ... .» و شمر پیش پای عباس(ع) سرنگون می‌شود و بعد طاق‌باز می‌افتد و آسمان با همه وزنش روی سینه او ستون می‌زند. در هیچ تمرینی این صحنه کار نشده است، تعزیه‌خوانان گروه مبهوتند و مردم بی‌خبر. بازی نیست، این مرگ است که حالا میدانداری می‌کند، اما چنان زنده است و نزدیک که کسی او را نمی‌بیند، آدمیزاد تا زنده است مرگ را باور نمی‌کند. فکر می‌کنند شمر الان است که بلند شود، اما نمی‌شود. می‌ریزند دورش، روی دست می‌برندش به خانه صاحب مجلس. ابوالفضل‌پوش سر شمر را روی زانو می‌گیرد: «دیدم از توی خونه سروصدا بلند شد، دویدم و رفتم توو خونه، دیدم حاج‌احمد همون‌طور درازبه‌دراز افتاده. سرش‌رو گرفتم رو زانوم، رنگش سفید شده بود عین گچ دیوار، سه، چهاردقیقه روی زانوم بود، دوبار صدای خِرخِر از گلوش دراومد و... رفت. آمبولانس که رسید، بردنش توی آمبولانس، چیزی طول نکشید که یکی از خدمه از پشت شیشه به همه علامت داد که تموم کرده.» آمبولانس از جا کنده می‌شود و می‌رود، اما بوی مرگ در هوای گرفته پاییزی می‌ماند. پزشکان در بیمارستان مهر تایید مرگ را می‌زنند و شمر با لباس سرخِ آتشی، روی تخت سردخانه آرام می‌گیرد. حاج‌احمد- شمر- حالا اهل قبور است با همان هفت‌سر عایله که دیگر سایه‌اش روی سر آنان نیست. پسرش از روزگار سخت بعد از پدر می‌گوید: «بیمه نبود، 50سال تعزیه‌خوان بود و بیمه نبود. مادرم حالا هیچ منبع درآمدی نداره و خرجش‌رو من و خواهرم میدیم. اداره ارشاد مشهد گفت فقط هزینه دفنش توی قطعه هنرمندان بهشت‌رضا(ع) میدن، اما پدرم وصیت کرده بود تو باب‌الحکم-روستای خودمون- دفنش کنیم.» چهلم شمر همین روزهاست، شاید چندروز دیگر فیلم لحظه مرگ شمر در فضای مجازی و سایت‌ها دست به‌دست شود، آنجا شما شمر را زنده خواهید دید؛ شمری که آخرین حرفش «عباس» بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.