هژمونیگری با طعم آدمکُشی
سمیرا فرخ منش: سال2014 را بدون پرداختن به پدیده «داعش» نمیتوان وقایعنگاری کرد. گرچه تحولات مناقشهبرانگیز بسیاری در این سال در صحنه جهان رخنمایی کرد، اما قدرتگرفتن جمعیتی افراطی به نام داعش، بهواسطه فعالیتها و طغیانهای تروریستیاش، از تاثیرگذارترین وقایع سال2014 به شمار میرود. گروهی که شاید در ابتدای تشکیل، تصور آن نمیرفت که در مبادرت به فعالیتهای رادیکالیستی از گروه مادر خود، «القاعده» نیز پیشی بگیرد. اما ماهیت تشکیلاتی، چارچوبهای عقیدتی و ساختار تهاجمی آن، باعث شد تا در مدتزمانی نهچندان طولانی، مبدل به یکی از تندروترین گروههای تروریستی در سده اخیر شود که رفتارهای نظامی غیرقابل پیشبینیاش، معادلات امنیتی منطقه پرتلاطم خاورمیانه را برهم بریزد و درعین حال که سر «کافران» را از بدن جدا میکند، فیلم آن را در رسانههای تکنولوژیک ساخته همان کافران به نمایش میگذارد. گروهی که از ابتدای فعالیت تا به امروز، آمار و اطلاعات مربوط به کشتارهایش ارقام بهتآوری است که نمیتوان بهسادگی از کنار آنها گذشت. اطلاعاتی مانند کشتن و اعدام به شیوههای غیرانسانی مانند پرتاب از بلندی و بریدن سر هزاران نفر از پیروان ادیان مسیحی و شیعیان داخل مرزهای سوریه و عراق، قطع اعضای بدن به اصطلاح «کافران» توسط داس، خریدوفروش بیش از 700زن و به بردگی جنسی گرفتن 300 زن، فرار و آورگی صدهانفر از ترس مرگهای فجیع توسط این گروه. اما تنها کشتارهای داعش نمیتواند وجه تمایز این تشکیلات تروریستی با دیگر گروها باشد. منطقه سالهاست شاهد افراطیگری گروههای تکفیری است اما داعش ماهیتی متمایز دارد که طبیعتا رویه آن را نیز متفاوت میکند. اهداف سرزمینی: از شاخصترین ویژگیهای داعش را میتوان مطالبه سرزمینی و توقعات جغرافیایی آن دانست. این گروه باوجود اینکه خواهان گستراندن اندیشه مذهبی خود در میان دولتهای منطقه است، طالب مالکیت بر سرزمینهای خاورمیانه نیز هست. به این معنا که رواج اندیشه تکفیری را تنها در میان ملتها نمیطلبد، بلکه قایل به سرزمینی است که در مالکیت خود باشد و تحت حکمرانی سیاسیاش قرار گیرد. به همین دلیل در نقشه راهش سرزمینهای کنونی را که اغلب مسلماننشین هستند، در مالکیت آتی خود قرار داده است. این امر نشانگر این واقعیت است که داعش خواهان برهمزدن معادلات ژئوپلیتیکی خاورمیانه است؛ این یکی از تمایزهای اصلی داعش و القاعده است. چون القاعده مبنای سرزمینی ندارد و اجرای سیاستهای خود را در تمامی نقاط جهان خواهان است و قصد محدودکردن خود در منطقه مشخصی را ندارد. اما از آنجا که داعش خواهان «تشکیل دولت» در یک قلمروی مشخص حاکمیتی برای خود است، میتواند با تمرکز نیروها در نقاط خاص استراتژیکی در منطقه چالشهای جدی ژئوپلتیکی را ایجاد کند. مطالبات اقتصادی: از آنجا که داعش به سرعت در حال جذب نیروی انسانی از گوشهوکنار جهان است و قعالیتهایش تماما در حوزههای نظامی متجلی است، تامین مالی این گروه یکی از مهمترین دغدغهها به حساب میآید. شاید این نگرانی برای خود داعش نیز وجود داشته باشد اما در کنار آن شیوه تامین این نیاز اقتصادی میتواند دغدغهای برای کشورهای نفتمحور منطقه نیز باشد. تا پیش از اشغال موصل دارایی داعش را 875میلیوندلار تخمین زده بودند اما پس از اشغال این رقم به حدود یکونیممیلیارددلار رسید. در کنار بهرهبرداریای که داعش از چاههای نفت میکند، اخاذی در ازای آدمربایی، دزدی از بانکهای شهرهای اشغالشده و غارت تجهیزات نظامی مناطق مختلف نیز از مهمترین منابع تامین مالی این گروه تروریستی به شمار میآید. اما با وجود همه اینها تسلط بر منابع نفتی شرق سوریه و مناطقی در عراق از مهمترین نگرانیهای دولتهای خاورمیانه و جهانی به حساب میآید. بههمریختگی توازن امنیتی: در کنار همه اینها آنچه داعش در سال2014 بیش از هرچیز دیگری از خود برجا گذاشت، برهمزدن صورت معادلات منطقهای است که به خودیخود همیشه دچار تلاطمهای امنیتی بود. گرچه حاصل این بههمریختگی نظم نسبی، نزدیکشدن و همگرایی بازیگران منطقهای و فرامنطقهای مانند ایران، عراق، آمریکا و عربستان بود، اما کشتارها و پیشرویهای ژئوپلیتیکی داعش در سالی که گذشت بر شدت ناامنیهای منطقه افزود و همین امر میتواند زمینهساز بستری لبریز از نگرانیهای آشوبمحور در آینده باشد. آنچه تردیدی در آن نیست، ولع بیشازحد این گروه تکفیری در ایجاد هژمونی رادیکال در منطقهای است که خود نقشه آن را کشیده؛ درعینحال تامین مالی و نظامی و افزایش جذب نیروهای انسانی نیز به قدرت آن خواهد افزود و این هژمونیگری را محتملتر خواهد کرد. گرچه بخشی از تحلیلگران خوشبین سیاسی بر این باورند داعش توان ادامه حیات با شیوه کنونی را در مدتزمان طولانی نخواهد داشت، چون با وجود ظاهر قاطع و پیشروانه، توان ضعیفی در سازماندهی تشکیلاتی داراست و با وجود آرزوهای بلندپروازانهای که در سر دارد، محتاج یک نهادگرایی قدرتمند است که تاکنون نتوانسته آن را محقق کند. به همه اینها کاهش توان مالی را نیز باید افزود که در آینده بهواسطه همگرایی دولتها علیه داعش، بیشتر متجلی خواهد شد. اما با همه اینها داعش در سالی که گذشت، وقایع تلخ جبرانناپذیری را در منطقه پرآشوب خاورمیانه ساخت که عدم قاطعیت بینالمللی در برابرش، شاید سال2015 را نیز از آن وقایع مصون ندارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.