2014 و مجموعهای از تقابلها و تعاملها
سال2014 چهارگوشه جهان از فرازوفرودهای سیاسی و اقتصادی در امان نبود و صاحبان ممالک بسیاری آنچنان درگیر تحولات بودند که برای بعضی از آنها میتوان تقویم سیاسی جدیدی را دوباره از نو نوشت؛ از آمریکا و تسلط جمهوریخواهان جنگطلب در کنگره و انتخابات عراق و رفتن «نوریالمالکی» گرفته تا ظهور جمعیت تروریستی داعش در خاورمیانه و موج آرام استقلالطلبی اسکاتلندیها که میتواند سرمشقی برای دیگر ملتها باشد. از روسیه و تصاحب بخشی از خاک اوکراین و ضمیمه آن به خود و ناکامی بزرگ اخوانالمسلمین در مصر و به انزوارفتن این گروه تا آشتی آمریکا و کوبا پس از نیمقرن و تمدید چندباره مذاکرات هستهای ایران و غرب. با کنار هم قراردادن همه این رویدادها میتوان سال2014 را از شلوغترین سالهای دهه اخیر دانست؛ سالی که تنوع تحولات آن باعث شد تا معادلات جدیدی در صحنه بینالملل شکل بگیرد و پاسخهای نوینی در پیشروی تحلیلگران این عرصه خودنمایی کند. بیتردید نمیتوان این وقایع را ارزشگذاری کرد و یکی را بر دیگری مقدم شمرد و باید نتایج حاصل از این تحولات هرکدام در جای خود ارزیابی شود؛ تحولاتی که آنقدر تبعات گستردهای دارند که ادامه آنها به2015 نیز کشیده خواهد شد. نخستین روزهای2014 با این نتیجهگیری آغاز شد که باوجود آنچه در کتابهای درسی و اذهانعمومی جای گرفته، تقابلهای زمان جنگسرد هنوز رنگ نباخته است. تحولات اخیر اوکراین و رفتارهای هژمونیگرایانه روسیه نمایانگر این ادعا بود که مقابلهجوییهای شرق و غرب هنوز با قوت بر سر جای خود باقی مانده است. روسیه و رویکردهای توسعهطلبانهاش جای تردیدی برای بازیگران جهانی باقی نگذاشت که هنوز باید از این کشور ترسید و میل به هژمونیگرایی روسیه را میتوان زنگ خطری برای کشورهایی دانست که از بههمخوردن معادلات امنیتی منطقه آسیای میانه، قفقاز و خاورمیانه هراس دارند. رویکرد نظامیگرایانه روسیه در تجاوز به خاک همسایه و جداکردن بخشی از آن، جدا از ارضای اهداف توسعهطلبانه «ولادیمیر پوتین»، رییسجمهوری روسیه نشاندهنده برهمخوردن نظم ژئوپلیتیکی بود که طی سالهای اخیر توسط دولتهای منطقهای و فرامنطقهای تاکید بسیار بر آن میشد. از سوی دیگر مصر نیز ایام پرتلاطمی را از سر گذراند. دولت «محمد مرسی»، رییسجمهور برکنارشده مصر که با شور و شادی فراوان پا به میدان سیاست این سرزمین پهناور گذاشته بود، در کمال ناباوری بسیاری از تحلیلگران، با بروز رفتارهای حسابنشده دیپلماتیک، به وضعیتی گرفتار شد که رییسجمهور پیشین مصر «حسنی مبارک» دچارش شده بود. او در مدتزمان کوتاهی از قدرت برکنار شد، قانوناساسی مصر به حالت تعلیق درآمد، ارتش در برابر رییسجمهوری قرار گرفت و ختم ماجرا به دستگیری مرسی و تعدادی کثیری از اعضای ارشد گروه اخوانالمسلمین رسید. گرچه این جمعیت حامیان اندکی در مصر نداشت و ندارد، اما این چرخش ناگهانی نشان داد مصریهایی که مرسی و اخوانالمسلمین را به روی تخت حکومت نشاندند، توانایی برکناری آنها را نیز دارند. اما پیش از این اتفاقات، حمله اسراییل به غزه و کشتهشدن صدهافلسطینی و اسراییلی غیرنظامی در میان این نبرد خونین، رخداد جنگمحور دیگری بود که در آن سوی منطقه خاورمیانه به وقوع پیوست. گرچه2014 پیروزیهایی را هم برای فلسطین بهدنبال داشت و بعضی اعضای اتحادیه اروپا این کشور را بهرسمیت شناختند. اما تلفات انسانی و مالیای که در حین حملات اسراییل متحمل شد، واکنش بسیاری از دولتهای بینالمللی را برانگیخت. گرچه در گوشهای دیگر از خاورمیانه انتخابات افغانستان پس از مدت طولانی به وحدت ملی میان دونامزد ریاستجمهوری انجامید، اما این کشور در کنار پاکستان همچنان زیر حملات طالبان به پرداخت هزینههای جانی و اقتصادی فراوان مشغولند و حتی در سالی که گذشت، مدارس کودکان نیز از حملات، انفجارها و کشتار طالبان در امان نبود. از برآیند بخشی از اتفاقات2014 میتوان به این نتیجه آشکار رسید که صحنه بینالملل در سالی که گذشت، شاهد مجموعهای متنوع از تقابلها و تعاملها بود. اما نکته قابلتوجه اینجاست که اگر براساس تقسیمبندی جغرافیایی تحولات را بسنجیم، قسمت عمدهای از این رویاروییها را در منطقه خاورمیانه و قفقاز میبینیم و اغلب رویدادهای همگرایانه را در غرب شاهد بودیم. به زبان دیگر در همین سالی که داعش مبدل به پدیدهای شد که سال2014 را به واسطه آن میتوان تروریستمحورترین سال دهه اخیر نامید، اسکاتلند پس از 300سال خواهان جدایی از بریتانیا شد که این درخواست و نتیجه آن که در ذات خود تنشبرانگیز است، در کمال فعالیتهای آرام و مصالحهجویانه برگزار شد، «آنجلا مرکل»، صدراعظم آلمان برای هشتمینبار مجددا به صدراعظمی آلمان رسید و 96درصد مردم را با خود همراه کرد، مجمع جهانی اقتصاد «داووس» برگزار شد و «نیکلا سارکوزی»، رییسجمهوری سابق فرانسه به اتهام «نقض اعتماد مردم فرانسه و سوءاستفاده از نفوذ» بازداشت شد. همین امر میتواند شاهدی بر تثبیت این نظریه باشد که خاورمیانه و قفقاز همیشه دارای پتانسیلهای جدی برای بروز بحران در خود میباشند و مصرانه به کنترل و مدیریت این نابسامانیها در آینده محتاج هستند. پس میتواند پرسشهای جدی را در زمینه آینده پیشرو مطرح کند مانند: تکلیف گروه تروریستی مخوف داعش یکسره خواهد شد یا پتانسیلهای تنشزای کنونی میان کرملین و غرب در 2015 به کجا میرسد یا رابطه میان اعراب خلیجفارس و اسراییل تا چه حد به توافق نزدیک میشود؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.