ردپایی از تحولات ۲۰۱۴ در ۲۰۱۵
آنچه میبینیم و آنچه نخواهیم دید
بهاره محبی
سال جدید میلادی از راه رسید و بار دیگر بازار پیشبینیها درباره وقایعی که ممکن است در این سال روی دهد (یا روی ندهد)، داغ است. سال2014 در شرایطی به پایان رسیده که برخی از چشمگیرترین تحولات آن از جمله ظهور گروه ترویستی «داعش»، انضمام جزیره کریمه به روسیه و سقوط قیمت جهانی نفت ردپای خود را در سال2015 نیز به جای خواهند گذاشت. البته برخی از این تحولات2014 نیز پدیدههایی هستند که تاثیراتشان تا سالها ادامه خواهد داشت؛ از جمله پیمان اصلاحات زیستمحیطی چین و آمریکا. در اینجا به برخی از وقایعی که باید در سال2015 منتظر آنها باشیم، اشاره میکنیم. اجازه دهید از اخبار بد شروع کنیم. داعش قرار نیست جایی برود هیچکس پیشبینی نکرده که قرار است داعش در سال2015 یک شکست سریع را متحمل شده و برای همیشه از میان برود. در حال حاضر آسانترین راه، حمله هوایی به مواضع این گروه تروریستی است. «حیدرالعبادی»، نخستوزیر جدید عراق نیز اخیرا ترمیم روابط دولت با اقلیتهای سنی و سازماندهی مجدد ارتش برای مقابله با داعش را آغاز کرده است. اما واقعیت این است داعش هنوز بیشتر از آنکه رویکردی دفاعی داشته باشد، مهاجم است. به نظر میرسد تاکتیکهای این گروه از عملیاتهای گسترده زمینی بهسوی استفاده از تاکتیکهای کلاسیک ترور تغییر کرده است. شاید بهترین آرزوی داعش در عراق در ماههای آینده این است که سنیهای شمال بغداد به سوی آنان متمایل شوند. بزرگترین آسیبپذیری داعش چالشهای ادارهکردن مناطق تحت کنترل خود است؛ از جمله فراهمکردن خدمات عمومی، برق، آب و ایجاد شبکه حملونقل مواد غذایی. هماکنون نشانههایی از این عدم توانایی در بخشهایی از شهر موصل که تحت کنترل داعش است، پدیدار شده است. برخی پیشبینیها درباره عراق حاکی از آن است که نیروهای امنیتی این کشور در سال2015 موفق خواهند شد داعش را از موصل بهطور کامل عقب برانند. در سوریه نشانههایی وجود دارد که داعش تلاش دارد تا جبهههای جدیدی را در جنوب دمشق و به سوی مرزهای لبنان باز کند؛ حال یا خود بهتنهایی یا با همکاری دیگر گروههای تروریستی. کارشناسان پیشبینی کردهاند داعش موفق خواهد شد تا بخشهایی از شمال حلب را تصرف کرده و از دیگر گروههای شورشی مخالف «بشار اسد»، رییسجمهوری سوریه برای نیل به اهدافش استفاده کند. جنگ سوریه با ائتلافهایی که میآیند و میروند و گروهها و دستههای مختلف مسلح که به جای مبارزه با بشار اسد بیشتر در حال مبارزه با یکدیگر هستند، بسیار پیچیده شده است. هیچنشانی از پیروزی نظامی دولت سوریه یا مخالفان در سال2015 دیده نمیشود؛ همانطور که در سال2014 و پیشتر 2013 نیز وجود نداشت. «جاشوا لندیس»، دیدهبان سوریه در دانشگاه «اوکلاهاما»، میگوید: «تا زمانی که جامعه جهانی اقدامی جدی در پیش نگیرد و مخالفان نتوانند بر اختلافات خود غلبه کنند، سومالیزهشدن سوریه امری اجتنابناپذیر بهنظر میرسد.» تنها یک حلوفصل سیاسی میتواند به این خونریزی بیپایان در سوریه پایان دهد؛ همانطور که پیشتر در لبنان و بوسنی در دهه گذشته روی داد. اما واقعیت این است که با وجود میانجیگری روسیه، این راهحل بسیار دور بهنظر میرسد چرا که قویترین گروه مخالف اسد در سوریه داعش و جبهه النصره، گروه وابسته به القاعده را شامل میشود در حالی که گروههای میانهروتر که جامعه جهانی به آنان تمایل دارد، مدتهاست بازی را باختهاند. بنابراین در سال2015 همچنان سهمیلیونآواره سوری باید روز و شب خود را در چادر یا اردوگاهها با سختترین شرایط زندگی سرکنند؛ آن هم در شرایطی که بنابر اعلام یونیسف، دوسوم کودکان یا شرایط مدرسهرفتن را ندارند یا از حداقل امکانات در این زمینه برخوردارند. جهان عرب در آشفتگی «ابراهیم الجعفری»، وزیر خارجه عراق، اخیرا ظهور داعش را با جنگ 30سالهای که اروپا را در قرنهفدهم به چندبخش تقسیم کرد، مقایسه کرده است. با توجه به گسترش گروههای تکفیری در جهان عرب از بنغازی در لیبی گرفته تا صنعا در یمن، مشکل بتوان در این قیاس تردید وارد کرد. چهارکشور بزرگ منطقه در تلاطم جنگ داخلی هستند. وضعیت لیبی در تمام سال2014 رو به وخامت گذاشت و اکنون در این شرایط نابسامان گروههای مختلف تکفیری و قبیلهای بر سر «کسب قلمرو» و «نفت» در حال مبارزه با یکدیگر هستند. در حالی که پارلمان بهدلیل مشکلات امنیتی از طرابلس خارج شده و در حاشیه نظارهگر این کشمکش است، تولید نفت به کمترین میزان خود در چهارسال گذشته رسیده است. انتظار میرود شرایط در سال2015 در لیبی، در غیاب یکدولت مرکزی قدرتمند بدتر هم شود؛ بهویژه اینکه موجی از مهاجران غیرقانونی منطقه صحرا به سوی دریایمدیترانه حرکت خواهند کرد. آشوب لیبی تنها به این کشور محدود نخواهد ماند، بلکه به کشورهای ضعیفتر همسایه مانند نیجر نیز سرایت خواهد کرد. همچنین اردوگاههای گروههای تکفیری در بیابان احتمالا ارتش مصر را مجبور خواهند کرد تا دست به اقدامات نظامی بزند. «باراک اوباما»، رییسجمهوری آمریکا، در آخرین مصاحبه خود در سال2014 مشکلات بلندمدت جهان عرب و محدودیت ایالاتمتحده برای دخالت در این امور را بهرسمیت شناخت. او گفت: «وقتی صحبت از مشکلات یکنسل در جایی مانند لیبی، سوریه یا عراق میشود، خب، ما میتوانیم کمک کنیم، اما نمیتوانیم تمام کارها را برای آنان انجام دهیم.» افغانستان: یک شروع جدید در روزهای پایانی سال2014 در کابل عبارت «جنگ در افغانستان به پایان رسید» برای نیروهای آمریکایی و ائتلاف بیشتر شبیه استفاده زودهنگام از عبارت «کریسمس مبارک» بود. طالبان اما این مراسم با تمسخر غرب به دلیل هدردادن میلیاردهادلار و صدهازندگی گرامی داشتند. گفته شده آموزش و پشتیبانی از ارتش افغانستان با 13هزارنیروی نظامی که بیشترشان آمریکایی هستند، ادامه خواهد یافت. برخی از این نیروها قرار است در برخی از عملیاتهای ضدتروریستی نیز شرکت کنند که البته بهنظر میرسد برای جلوگیری از تجدیدحیات طالبان در استانهای جنوبی ناکافی است. در سال2015 مشخص خواهد شد که آیا «اشرفغنی»، جانشین «حامد کرزای»، رییسجمهوری سابق افغانستان خواهد توانست پویایی منطقه و روابط با اسلامآباد را بهبود بخشد یا خیر، بهویژه اینکه حمله تراژیک طالبان پاکستان به مدرسهای در پیشاور میتواند به کمک او بیاید. برای سالهای متمادی، پاکستان و افغانستان اتهامهایی را درباره حمایت از گروههای تروریستی میان یکدیگر ردوبدل کردهاند. در حالی که طالبان افغانستان از خاک پاکستان برای آموزش و پشتیبانی نیروهای خود استفاده میکند، طالبان پاکستان برای فرار از عملیاتهای نظامی ضدترور اسلامآباد به خاک افغانستان میگریزند. یکروز پس از حمله خونین طالبان پاکستان به مدرسهای در پیشاور، یکنظامی ارشد پاکستان برای دیدار با غنی به افغانستان رفت. پاکستان بهصراحت خواستار اقدام علیه طراحان این حمله است که حداقل یکی از آنان در افغانستان حضور دارد. این در حالی است که دولت در حال حاضر همکاریهای مرکزی خود را متوقف کرده است. بعید بهنظر میرسد تحولی در سال2015 بتواند مسیر روابط دوکشور را تغییر دهد، اما بهنظر میرسد فرصتی کمنظیر برای دوکشور در زمینه مبارزه با ترویسم فراهم شده است. تاریخ منطقه نشان داده این پنجره برای مدت طولانی باز نخواهد ماند. توقف مالیات به لطف نفت پیشبینیهای بسیاری حاکی از آن است که اقتصاد جهان در سال2015 همچنان به رشد اقتصادی ایالاتمتحده و چین وابسته خواهد ماند. موسسه اقتصادی «گلدمن» پیشبینی کرده است رشد اقتصادی آمریکا در سال2015 سهدرصد و رشد اقتصادی چین حدود هفتدرصد خواهد بود. اما با این اعداد و ارقام کاهش ناگهانی قیمت نفت میتواند بیشتر نیز شود. صندوق بینالمللی پول اعلام کرده کاهش شدید قیمت نفتخام در بازارهای جهانی (که بیش از 40درصد از تابستان تاکنون سقوط داشته)، میتواند یکدرصد به رشد اقتصاد جهان بیفزاید. افراد بسیاری از جمله کارشناسان اقتصادی انتظار دارند بهای نفت در سال2015 اندکی بهبود یابد، اما تنها یک فاجعه در زمینه تولید نفت میتواند بار دیگر قیمت آن را در بازارهای جهانی به بشکهای صددلار برساند. برای اتحادیه اروپا، آمریکا و چین قیمت پایینتر نفت خبر خوبی است و میتواند باعث کاهش مالیاتها برای مصرفکنندگان شود. هفتهنامه «اکونومیست» پیشبینی کرده است صاحبان خودرو در آمریکا میتوانند 800دلار ذخیره کنند. اما این کاهش بهای نفت در بازارهای جهانی برای کشورهای تولیدکننده از جمله نیجریه، روسیه و ونزوئلا دردناک است و میتواند شرکتهای نفتی را بهشدت بدهکار کند. برای هریکدلار کاهش در قیمت نفتخام، ونزوئلا حدود 700میلیوندلار از دست میدهد. کاهش تقاضای جهانی و افزایش تولید نفت شیل در ایالاتمتحدهآمریکا دودلیل اصلی کاهش قیمت نفت در بازارهای جهانی است. تصمیم عربستانسعودی برای کاهشندادن سطح تولید نفت سازمان اوپک نیز مزید بر علت شده که البته برخی کارشناسان معتقدند دلیل ریاض برای کاهشندادن سقف تولید، خارجکردن نفت شیل از بازار نفت است. یک مشکل دیگر برای روسیه یکی از مطمئنترین پیشبینیها برای سال2015 این است که روسیه سال دشواری را در پیش خواهد داشت. علاوهبر کاهش قیمت نفت، نرخ بهره بالا، «روبل» واحد پولی این کشور را بهشدت آسیبپذیر کرده و از قدرت آن در برابر دلار شدیدا کاسته است. اقتصاد متزلزل و تحریمهای مالی نیز از دیگر مشکلاتی است که روسیه باید در سال جدید خود را برای رویارویی جدی با آنها آماده کند. اما پرسش جدی این است که «ولادیمیر پوتین»، رییسجمهوری این کشور چطور قرار است این مشکلات را حل کند. آیا او با فاصلهگرفتن از غرب و نزدیکی بیشتر به چین، هند و کشورهایی آسیایی را ترجیح خواهد داد؟ یا به این نتیجه خواهد رسید که اوکراین ارزش اینهمه بیثباتی و دردسر را نداشته است؟ «جفری تیلور» در نشریه «فارینپالیسی» این پرسش را مطرح میکند که آیا پوتین برای منحرف کردن اذهان مردم خود از مشکلات اقتصادی، اینبار به سراغ شهرهای با اکثریت شهروندان روس در استونی خواهد رفت و سناریو اوکراین را در آنجا نیز اجرا خواهد کرد؟ واقعیت این است که تا پوتین به راهحلی برای پایان بحران برسد، شرکتهای روسی همچنان از تحریمها متضرر شده و سطح استاندارد زندگی شهروندان روس بهدلیل تورم و نرخ بهره بالا بهشدت افت خواهد کرد. اروپا در افسردگی کاهش قیمت نفت شاید تنها به اروپا کمک کند که از دچارشدن به یک رکود اقتصادی دیگر طفره برود، اما بانکمرکزی اروپا هیچ شانسی ندارد. اگر «ماریو دراگی»، رییس بانکمرکزی اروپا، نفت و آلمان نتوانند رشد اقتصادی را به قاره سبز بازگردانند، نارضایتیها در این منطقه تشدید شده و راه برای به قدرترسیدن احزاب ملیگرای افراطی و مخالف مهاجرت از جمله در اسپانیا و انگلیس باز خواهد شد. انتخابات عمومی انگلیس در ماهمی2015 برگزار میشود و کمترکسی جرات داشته تا در اینباره دست به پیشبینی بزند. در ایتالیا شهروندان تاکنون بارها در اعتراض به قانون اصلاحات بازار دست به تظاهرات زدهاند و در یونان نیز کارمندان دولت و دانشجویان که آیندهای را برای خود متصور نیستند، به خیابانها آمدهاند. محور چین چین در یک دوران تاریخی انتقالی است. رهبران چینی بهشدت بهدنبال یافتن خط رشد اقتصادی و اعلام اصلاحات ساختاری هستند؛ اصلاحاتی که قرار است فساد اقتصادی را در این کشور درهم بکوبد و آنچه «سایه بانکی» نامیده میشود را مهار کند؛ پدیدهای که در آن با استفاده از روابط غیرمتعارف اداری و حکومتی وامهای کلانی به ارزش پنجتریلیوندلار پرداخت شده و اقتصاد این کشور را بهشدت تحتتاثیر قرار میدهد. گفته میشود سال 2015 مرحله حساسی از این دوره گذار است. «شیجینپینگ»، رییسجمهوری چین، در پیام سالنو2015 با تاکید بر مبارزه با فساد در این کشور گفته است: «ما مبارزه با فساد را توقیت کرده و معتقدیم با عزم راسخ میتوانیم به پیروزی برسیم چراکه با دستکشیدن از کار در نیمهراه هرگز موفق نمیشویم. برنامه ما بزرگ است و تلاشهای ما سرسختانه.» شیجینپینگ پیشتر گفته بود مبارزه با فساد، «جنگ با ببرها و مگسهاست»؛ به این معنا که دستهای قوی که باندهای فساد را هدایت میکنند، از کوچک و بزرگ باید قطع شوند. کارشناسان معتقدند اگر فساد مالی مقامهای چین مهار نشود، راه سقوط حزب حاکم و دولت هموار خواهد شد، بنابر این بهنظر میرسد شیجینپینگ راهی بهجز ادامه شکار مگسها و ببرها در پیش ندارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.