عمق اندیشه در فلسفه «نیچه»
عبدالرحمن نجلرحیم-عصبشناس و عصبپژوه
بهعنوان پزشک مغز و اعصاب که در علوم شناختی پژوهش میکنم و به نقش محوری تن در فرآیند شناخت و هنر علاقهمندم، تعبیر جدیدی از مرور افکار «فریدریش نیچه» (1900-1844) درباره شناخت، پس از 115سال که از مرگ او میگذرد، اهمیت ویژهای دارد. «نیچه» در بخش اول کتاب «چنین گفت زرتشت»، تحت عنوان «خوارشمارندگان تن» (ترجمه داریوش آشوری) مینویسد: ... انسان بیدار روشنبین میگوید: من تماما جسمم و نه چیزی بهجز آن. تن خردی است عظیم، کثرتی با معنایی واحد، جنگی و صلحی، رمهای و شبانی. برادرم! خرد اندکت، دستافزار تن توست. «من» میگویی و به این واژه مفتخری. اما بزرگتر از اینکه باورش نمیداری «تن» تو، خرد بزرگ آن است که «من» بر زبان نمیآورد، اما در عمل «من» را به نمایش میگذارد. در همین فراز کوتاه، «نیچه» نشان میدهد که اندیشمندی است که به محوریت تن در شکلگیری شناخت، توجه دارد و جان را از تن جدا نمیداند و این خود شورشی است علیه جریانات فلسفی قبل از او. «لیکاف» و «جانسون» در کتاب فلسفه جسمانی (1999) در بررسی سیر تفکر فلاسفه، «موریس مرلو پونتی» را تنها فیلسوف پدیدارشناسی میدانند که به محوریت استعاری تن در شکلگیری شناخت، پرداخته است. ولی جدیدا پژوهشگران دیگری در عرصه شناخت از جمله «ماریا ریکاردی» (2009) با مطالعه آثار «نیچه» به این نتیجه رسیدهاند که این اندیشمند بزرگ در ربع آخر قرن نوزدهم بهمثابه اکثر پژوهشگران، پس از انقلاب شناختی دوم در ابتدای قرن بیستویکم، تن و تجربیات آن را مرکز تحولات معرفتی انسان میدانسته است. این فرض متصور است که شاید «نیچه» رنج و دردی را که بر اثر مشکلات جسمانی خود، چون نزدیکبینی، سردردهای میگرنی شدید و طولانی و عوارض آن و سپس علایم مغزی پیشدرآمد زوال عقل در دهه آخر زندگی متحمل شده، همیشه توجه او را به اهمیت تن در فرآیند شناخت برجسته نگه داشته است. «نیچه» در نامههای خود به دوستانش بارها به این نکته اشاره دارد و بیماری را بزرگترین موهبت و موجب رهایی و جسارتش میداند. از محتوای پژوهش «آنجلا کریمر ماریتی» (2008) پس از بررسی آثار «نیچه» میتوان چنین نتیجه گرفت: جهان نیچه استعاری است و برای او ساختار استعاری تفکر انسان، منبع تنانه دارد. از نظر «نیچه» در عمق هر اندیشهای، تن قرار دارد. آنچه به نظر او تراژیک جلوه میکند، فراموششدن تن، بهعنوان ریشه و اصل و پوشاندن جامه جداگانهای از معنویت به قامت اندیشه است. برای «نیچه» نقطه آغاز و پایان هرچیز (ورای خوب یا بدبودن)، تن است. در این راستا هر روند نمادین و هر قضاوت اخلاقی فقط زبان نشانههاست. هرچه را حقیقت مینامیم، ریشه در تن و نمودی از زندگی در تجربیات جسمانی دارد. نهتنها حقیقت، بلکه آزادی، عدالت و عشق از تن و تنها برمیخیزد. بنابراین برای «نیچه» سختترین کار در خدمت حقیقتبودن یعنی وفادارماندن به تن است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.