«روایت ناپدیدشدن مریم» از زبان محمدرضا لطفی
در ژانر وحشت الگوی ایرانی نداریم
سحر عصرآزاد
محمدرضا لطفی، روزنامهنگار فعال رسانهای است که پس از ساخت چند فیلمکوتاه قدم به عرصه ساخت فیلم بلند سینمایی گذاشته است. «روایت ناپدیدشدن مریم» یکفیلم تجربی و خاص در گونه سینمای وحشت است که سازنده جوانش همه تلاش خود را کرده تا در این فیلم ترس و وحشتی از جنس ایرانی ایجاد کند.
گونه وحشت سابقه و اعتبار ویژهای در ایران ندارد و در سینمای بعد از انقلاب محدود به چندفیلم از جمله «شب بیستونهم»، «خوابگاه دختران» و «آل» است. فکر میکنید با وجود استقبالی که از فیلمهای ترسناک در جهان میشود، چرا اینگونه در سینمای ایران پایگاهی ندارد؟ نظر شما کاملا درست است. این ژانر در کشور ما حداقل در عرصه هنرهفتم چندان دارای اعتبار نشده اما همانطور که اشاره کردید، یکی از گونههای بسیار موفق در کشورهای پیشرو در صنعت سینما، فیلمهای ترسناک است. بحث من اینجاست که ما فکر میکنیم چون این اعتبار در سینمای ما بهوجود نیامده پس گونه پرطرفداری بهحساب نمیآید که این تفکر بهزعم من کاملا غلط است. ژانر وحشت در کشور ما بهشدت پرطرفدار است چه از لحاظ فولکلور و بومی چه از دیدگاه مذهبی. ما در قرآن سورهای به نام جن داریم، کودکیمان با قصههای غولودیو و پری مادربزرگها گره خورده و در اکثر نقاط کشور باورهای اینچنینی وجود دارد، مثلا در همین تهران در منطقه نیاوران باغی هست که چون اهالی منطقه معتقدند جن در آن رفتوآمد میکند، خالی از سکنه است و در یوسفآباد و نواب همینطور. این مکانها مواردی هستند که در مرحله تحقیقات فیلمم به آنها رسیدم و هرچه به مناطق و شهرهای کوچکتر میرسیم، این باورها بیشتر و عمیقتر میشوند. پس اینگونه نیست که مردم ارتباطی با این موضوع نداشته باشند، بلکه مشکل این است که سینمای ما نتوانسته در این ژانر قدمی درست بردارد. اینکه چرا خشتاول کج برداشته شده، به این دلیل است که فراموش کردهایم ژانر وحشت مانند ژانر کمدی بهشدت وابسته به جغرافیا و فرهنگ است همانطور که من ایرانی ممکن است از شنیدن یک لطیفه از خنده ریسه بروم، اما یک آمریکایی هیچ عکسالعملی نشان ندهد یا برعکس. در ژانر وحشت هم جنس ترس ایرانی با جنس ترس آمریکایی، اروپایشرقی، اروپایغربی، آسیایدور یا آفریقا متفاوت است. هرمنطقه و قومی یکسری نماد و مولفه برای ترسیدن دارد اما ما در سینما همواره سعی کردهایم یک کپی از نمونههای خارجی بسازیم درحالیکه این نمونهها برای آن فرهنگ است و یک ایرانی نمیتواند با آن ارتباط برقرار کند. در نتیجه محصول اثری میشود که از لحاظ فرهنگی هیچ سنخیتی با ما ندارد و از لحاظ تکنیکی هم فرسنگها فاصله وجود دارد. در چنین شرایطی طبیعی است که مخاطب ترجیح دهد نسخه اصلی آن را تماشا کند تا یک کپی ضعیف دستچندم. با توجه به اینکه سابقه ساخت فیلمکوتاه را با مضامین اجتماعی دارید، سینمای وحشت دغدغه اصلی شماست یا به ضرورت قصه، سراغ اینگونه سینمایی رفتید؟ هیچ ضرورتی و اجباری در کار نبوده، ژانر وحشت دغدغه اصلی من است. من حدود هزارو400قصه چاپشده در مطبوعات و دوکتاب رمان دارم که حداقل 500اثر آن متعلق به ژانر وحشت است. اولین رمانم هم با نام «ویلای شمارهدوازده» در ژانر وحشت است که سال86 به چاپ رسید و فروش خوبی هم کرد. از اینرو باید بگویم ژانر وحشت علاقه و دغدغه من بوده که به سمتش رفتم. یکی از مشکلات سینمای وحشت در ایران نبود یک الگوی ایرانی برای پرداختن به ترس و ریشههای ایرانی ترس است. برای رفع این کاستی در مرحله تحقیق و نگارش فیلمنامه چهکار کردید؟ سوالهایی که مطرح میکنید نقاط ضعف کلیدی ما در سینمای وحشت است. واقعیت این است که ما در سینمای وحشت ایران هیچ الگوی ایرانی نداریم اما آیا این به آن معناست که در باورهای بومی و مذهبیمان هم هیچ الگویی نداریم؟ قطعا پاسخ منفی است. باید بگویم مقوله جن مربوط به ما مسلمانان است و در فرهنگ مسیحیت نیروی شر و منفی، جن نیست. چندینموجود از آل تا دوالپا میتوانم نام ببرم که در فرهنگ فولکلور ما تنیده شده و مردم از زبان مادربزرگهایشان با آنها آشنا شدهاند. اینکه سینما نتوانسته این الگوها را پرورش دهد، اشکال سینماست نه مخاطب. من در این فیلم تمام تلاش خودم را به کار بستم تا فیلمی صددرصد ایرانی در ژانر وحشت بسازم و تمام نیت و هدف من این بود که جنس ترس ما ایرانی باشد. به همین منظور تحقیقاتی دوساله انجام دادیم، با دههاروحانی آگاه به علوم غریبه صحبت کردیم، به بسیاری از مناطق مختلف کشور رفتیم، با رمالها و جادوگرها حرف زدیم، با افرادی که دچار جنزدگی شده بودند، ملاقات کردیم و با روانپزشکان و روانکاوان مختلف جلسه گذاشتیم تا به چیزی برسیم که مردم جامعه ما آن را بهتر لمس کنند. فیلم ما بهطور مستقیم درباره مقوله جن صحبت میکند و بهنظرم هیچالگویی در فضای وحشت برای یک ایرانی پررنگتر از مقوله جن نیست. «روایت ناپدیدشدن مریم» یکفیلم ترسناک متداول نیست و بهگونهای درام نمایشی و واقعیت مستند در هم تلفیق شده که بهسختی میتوان آنها را از هم متمایز کرد و فهمید چه بخشی واقعی و چه بخشی بازسازی است. بهخصوص با شکل گفتوگوها در مطب روانپزشک به این ویژگی دامن زدهاید. این ساختار چه کارکردی دارد؟ همانطور که اشاره کردم چه بخواهیم چه نخواهیم، سینمای ما از لحاظ تکنیک فرسنگها با سینمای کشوری مثل آمریکا فاصله دارد و ما هنوز بعد از 70سال نمیتوانیم مثلا صحنه آتشسوزی خانه در فیلم «بربادرفته» را با آن کیفیت بسازیم. از سوی دیگر ژانر وحشت یکی از گونههای سینمایی است که بهشدت به تکنیک متکی است اما مگر قصههای مادربزرگهایمان تکنیکهای سینمایی داشت که ما را بترساند؟ این قصههای فولکلور به خودی خود میتوانند حس موردنظر را به مخاطب عرضه کند. یکصحنه پرتشدن از بالای ساختمان را در نظر بگیرید. کارگردان 500هنرور میآورد، تاور کرین میآورد، بهترین نورپردازی را میکند، از بهترین دوربین استفاده میکند، کاتهای سهفریمی میزند، از جامپکات استفاده میکند، در صداگذاری از سیستم دالبی استفاده میکند و... که صحنه برای مخاطب باورپذیر شود. حالا این صحنه را کنار بگذارید، من در گوشی موبایلم فیلمی به شما نشان میدهم و میگویم صحنه پرتشدن یک آدم از بالای ساختمان در فلان خیابان است. کدامیک از ایندو بر شما تاثیر بیشتری میگذارد؟ قطعا تصویر دوم اما در صحنه دوم دیگر مهم نیست که تصویرتان فوکوس باشد یا فلو، صدایتان نت باشد یا نه، تدوینی صورت گرفته باشد یا نه و... هیچکدام از اینها برای شما اهمیتی ندارد چون آن قلاب و چنگک همان لحظه اول شما را گرفته است. ما در این فیلم سعی کردیم از همین شیوه استفاده کنیم. نگران ارتباط مخاطب با روند اتفاقاتی که مرزی میان واقعیت، نمایش و بازسازی وجود ندارد و پیچیدگی دراممحوری را بیشتر میکند، نبودید؟ نه، چون فکر میکنم مخاطب امروز بهشدت هوشمند و حتی از فیلمساز جلوتر است. اتفاقا ما بهعمد میخواستیم مرز بین واقعیت و نمایش و بازسازی برداشته شود. جالب است که بیش از 90درصد تماشاگرانی که فیلم را در جشنواره یا در سه،چهارنمایش بعد از جشنواره دیده بودند، اولین سوالی که مطرح میکردند این بود که این تصاویر واقعی بودند یا نه؟ پاسخ من به آنها این بود که واقعا چه اهمیتی دارد که بفهمید واقعی بوده یا نه؟ اگر آن حسی که باید، در وجود شما شکل گرفته، بگذارید در درونتان تهنشین شود. اگر فکر کردهاید که واقعی است، پس واقعی است و اگر فکر میکنید من دارم به شما رودست میزنم پس رودست میزنم. مهم راست یا دروغبودن ماجرا و داستان فیلم نیست، بلکه مهم حسی است که به شما منتقل شده است. برای تمایز رویدادهایی که بازسازی مرتضی از گذشته زندگی خود و مریم است با کلیت فیلم که تصویر شما از مستندات در تلفیق با دنیای نمایشی است، در فیلمنامه و اجرا چهکار کردید؟ «روایت ناپدیدشدن مریم» از سهبخش تشکیل شده؛ بخش مستند که شامل تصاویری است که مرتضی قبل از به کمارفتن در جریان ساخت فیلم مستندش پیرامون نیروهای ماورایی گرفته است. بخش دوم بازسازی است که همانطور که اشاره کردید، بازیگرانی به جای کاراکترهای قصه که حالا نیستند، قرار میگیرند و در واقع برای پیوستگی قصه، ذهنیت فیلمساز را از زندگیاش به تصویر میکشد. بخش سوم هم گفتوگوهایی است که فیلمساز برای رسیدن به پاسخ پرسش خود با اطرافیان این دونفر انجام میدهد؛ اینکه ماجرای زندگی و نابودی مرتضی و مریم چه بوده است. اما این موضوع در فیلمنامه و آوردن روی کاغذ ماجرای پیچیدهای داشت، شما چگونه باید این فضاها را - که چهبسا خودت هم نمیدانی و باید در صحنه شکل بگیرد- روی کاغذ بیاوری و بعد آنها را با هم ادغام کنی؟ ما به این نتیجه رسیدیم که برای رسیدن به نتیجه باید به سمت دیگری برویم. ما قصهای داشتیم و ابتدا، انتها و وسط ماجرا را میدانستیم و بر همین اساس سهفیلمنامه نوشتیم؛ یک فیلمنامه داستانی، یک فیلمنامه مستند و یک فیلمنامه گفتوگومحور و گزارشی. در واقع یکقصه را به سهشکل مختلف نوشتیم و بعد مانند مرحله تدوین آنها را کنار هم چیدیم. البته تا آن نوشتهها به تصویر درنمیآمدند، فیلمنامه میتوانست برای افرادی که آن را میخوانند گیجکننده باشد. شاید یکی از دلایلی که باعث شد پروسه دریافت پروانه ساخت در سال91 به درازا بکشد، همین بود چون شورای پروانه ساخت در مواردی اصلا نمیتوانست سردربیاورد که ماجرا از چه قرار است. بازیگران فیلم ترکیبی از بازیگران تئاتر و بازیگران کمترشناختهشده در کنار چهرهای مثل دکترافشین یداللهی است که نقش خاصی را هم ایفا میکند. هدفتان از چیدن این ترکیب چه بود؟ نگران یکدستنشدن بازیها نبودید؛ بهخصوص در فیلمی که قصد مستندنمایی دارد؟ در این فیلم به دلیل فضایی که دارد اصلا نباید بازیگر سوپراستار بازی میکرد. کسانی که فیلم را دیدهاند، میدانند منظورم چیست. در همان جلسه اول که آقایمرتضی شایسته موافقت خود را برای تهیه این فیلم اعلام کردند، به من گفتند حاضرند برای این فیلم چهرههای سوپراستار بیاورند اما گفتم نیاز این فیلم بازیگرانی است که چهره نباشند. من در مرحله انتخاب بازیگر چندمرحله داشتم؛ مرحله اول بازیگران اصلی بودند که بازیهایشان بسیار مهم بود و به همین دلیل از بازیگر قدرتمند و مطرحی مثل رضا بهبودی استفاده کردم. از سوی دیگر بازیگرانی میخواستم که یا اصلا بازیگر نباشند یا تجربه بازی نداشته باشند. من فقط افرادی را میخواستم که با این مقوله و حداقل یکبار در زندگیشان درگیر شده باشند حتی لوکیشنهای فیلم هم مکانهایی هستند که همه میگویند محل رفتوآمد نیروهای ماورایی و جن است. برای انتخاب بازیگران بیش از سهماه وقت گذاشتم و به اتفاق دوستانم به تمام آموزشگاههای بازیگری و دانشکدههای سینمایی رفتیم و از هنرجویان تست گرفتیم. همین الان حدود 35ساعت فیلم از تست هنرجویان بازیگری دارم که فکر میکنم آرشیو پروپیمانی باشد و ساعتها وقت گذاشتیم و این فیلمها را دیدیم. در سهمرحله بازیگران را انتخاب کردیم و از بین آنها یک ریزش داشتیم تا در نهایت به ترکیب فعلی رسیدیم. برای همین از این بابت نگرانی چندانی نداشتم. دکترافشین یداللهی هم ماجرایشان کاملا متفاوت بود و هیچکس جز ایشان نمیتوانست این نقش را بازی کند علاوهبر اینکه در فیلم بهجز سهکاراکتر، همگی نقش خودشان را بازی میکنند. فیلم همانطور که در روایت قصهاش سرراست عمل نمیکند و پیچیدگی در ساختار روایت و فرم اجرایی دارد، در روند درام هم مسیر متعارفی را دنبال نمیکند و نهایتا در نقطهای غیرقابلانتظار، به پایان میرسد. پرسشهایی که در طول فیلم برای مخاطب ایجاد شده باید در ذهنش جواب بگیرد یا اصلا جوابی برای آنها وجود ندارد؟ نمیتوانم بگویم جوابی برای آنها وجود ندارد، اما موضوع این است که من جواب را حاضر و آماده در ذهن مخاطب نمیکارم. در واقع من فیلمساز جوابی به مخاطب نمیدهم و پاسخ را به نظر، نگاه و برداشت خودش واگذار میکنم. در این فیلم نه چیزی را رد میکنم و نه چیزی را تایید میکنم، بلکه فقط یک راوی هستم که ماجرایی را برای مخاطب تعریف میکنم و مانند مخاطب گامبهگام جلو میروم. از اینرو باید بگویم «روایت ناپدیدشدن مریم» شاید اولین فیلم ایرانی در ژانر وحشت باشد که پایان باز دارد. راهاندازی گروه سینما تجربه برای نمایش آثاری که در روند معیوب اکران حذف شده و دیده نمیشوند را چطور ارزیابی میکنید؟ بیشک راهاندازی این گروه یک اتفاق بسیار مثبت بوده است. متاسفانه شیوه اکران در کشور ما سالهاست که ایراد دارد و باعث ضربهزدن به سینمای ایران شده است. هرفیلمی نحوه اکران خود را میطلبد و اینگونه نیست که همه فیلمها به یک شکل و حتی بهزعم من با یکقیمت واحد عرضه شوند. فیلمهایی هستند که باید به شیوه طولی یا عرضی اکران شوند و فکر میکنم هرفیلمی خودش بازگوکننده این است که در چه شکل و شمایلی عرضه شود. ما برای این فیلم امکان استفاده از پخش قدرتمند هدایت فیلم را داشتیم اما نحوه درست اکران «روایت ناپدیدشدن مریم» به همین شکل یعنی نمایش طولانیمدت است و برای همین به اتفاق تهیهکننده تصمیم گرفتیم وارد این فضا شویم. البته این بستههای پیشنهادی پیش از این هم با نامهایی همچون اکران آسمان باز و مخاطب خاص تجربه شد که منجر به شکست گردید، اما هوشمندی این گروه و افراد آن در این است که هرگام را حسابشده و با تعمق برداشتن و تمام جوانب را سنجیدند و در نهایت موفق شدند طلسم را بشکنند. قطعا ایرادها و نقدهایی هم وجود دارد که فکر میکنم بهمرور زمان شناسایی و برطرف میشوند اما در مقایسه با طرحهای قبلی فاصلهای حداقل 60تا 70درصدی وجود دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.