آشنایی با فضانوردانی که به ایران آمدند
آنان که آمدند و آنکه نیامد
محمدرضا گلزار
با حضور «الکساندر الکساندروف» در ایران و حضور در مجامع علمی و همچنین سخنرانی برای عموم مردم در شهرهای تهران، تبریز و اصفهان، یکبار دیگر یاد و خاطره سفر فضانوردان برجسته جهان به ایران زنده شد. به همین مناسبت با برخی از این مسافران آشنا میشویم.
1- از «یوری گاگارین» که برای اولینبار به فضا سفر کرد که بگذریم، «نیل آرمسترانگ»، «باز آلدرین» و «مایکل کالینز» از نامدارترین فضانوردان جهان هستند، چرا که این سه با هم به ماه سفر کردند. دونفر اول بر ماه فرود آمدند و نفر سوم در مدار ماه منتظر دو دوست و همکار خود ماند. آنها پس از هشتروز زندگی در فضا، به زمین بازگشتند. این فضانوردان پس از بازگشت به زمین، به کشورهای مختلف دنیا سفر کردند، ازجمله سوم آبان 1348 به ایران آمدند. «نیل آرمسترانگ» بههمراه «باز آلدرین» و «مایکل کالینز» در نوامبر 1969میلادی (حدود پنجماه پس از سفر به ماه) در قالب یک تور حسننیت جهانی بههمراه یک هیات 30نفره از فضانوردان، به تهران آمدند و جزییات این سفر را برای علاقهمندان تشریح کردند. آنان در این سفر در انجمن ایران و آمریکا حاضر شدند و در یک مصاحبه مطبوعاتی و رادیوتلویزیونی، به تشریح سفر خود به ماه پرداختند. «نیل آرمسترانگ» در آغاز مصاحبه، از مسافرت خود و دوستانش به ایران ابراز خوشوقتی و از استقبال گرم مردم تهران تشکر کرد. در این جلسه فیلم کوتاهی از فعالیتهای 10سالهای که به فتح ماه منجر شد، به نمایش درآمد و فضانوردان هر یک درباره قسمتهای مختلف آن توضیحاتی دادند. 2- «ایگور ولک» نیز در ابتدای دهه 80 به دعوت سازمان فضایی ایران به کشور ما سفر و با کارشناسان مختلف دیدار کرد. «ایگور ولک» در 12 آوریل 1937 در شهر زمیوف در حومه خارکف اوکراین به دنیا آمد. تحصیلات دبستان و دبیرستان را در اوکراین و روسیه به پایان رساند. همزمان در باشگاه هوایی کورسک تمرین و مدرک مهارتهای فرماندهی و خلبانی هواپیما را از آنجا دریافت کرد. وی اولین پرواز خود را در آوریل 1954 انجام داد. او در 1956 آموزشگاه هوایی نظامی خلبانان کراگرادسکوی (اوکراین) را به پایان رساند و در نیروی هوایی شوروی مشغول به کار شد اما تحصیل را همچنان ادامه داد. «ولک» در 1965 از دانشگاه معتبر و صاحبنام گرومف، وابسته به وزارت صنایع هوایی شوروی در ژوکوفسکی، بهعنوان خلبان-آزمایشگر فارغالتحصیل شد. دانش بالای «ولک» در کنار مهارتهای عملی او، از وی استاد و خلبانی کمنظیر ساخت، بهطوریکه پس از تصویب طرح فضاپیمای بوران، هیات عالی گزینش نیروی هوایی شوروی، وی را بهعنوان یکی از نخستین نامزدهای خلبانی بوران به مرکز آموزش کیهاننوردان معرفی کرد. وی در دوران آموزش بهعنوان فضانورد نیز توانست استعداد و تواناییهای فوقالعاده و دانش فنی بالایش را نشان دهد و به همین دلیل، کارشناسان سازمان فضایی روسیه، وی را بهعنوان سرپرست و استاد گروه انتخاب کردند تا افراد دیگر گروه را آموزش دهد. وی پس از حدود دوسال آموزش در ژوئن1984 به مدار زمین پرواز کرد تا از نزدیک تجربه پرواز فضایی را لمس کند. «ولک» در سال1996 از کیهاننوردی کنارهگیری کرد. وی بعد از استعفا، سالها بهعنوان مشاور سازمان فضایی روسیه و استاد دانشگاه فعالیت کرد. 3- «گئورگی گرچکو» از نوابغ و نخبگان تاریخ فضانوردی است که به ایران نیز سفر کرده است. وی از جمله دستیاران «سرگئی کارالیف»، پدر فضانوردی روسیه است که از نخستین روزهای آغاز عصر فضانوردی در تشکیلات فضایی شوروی فعالیت داشت. «گئورگی میخاییلویچگرچکو» در 25 می1931 در لنینگراد به دنیا آمد. در سال 1949 دبیرستان و در 1955 دانشکده مکانیک نظامی لنینگراد را با درجه مهندس مکانیک به اتمام رساند. وی بلافاصله جذب دفتر طراحی کارالیف شد. وی از جمله افرادی است که در طراحی و پرتاب اسپوتنیک-1 (نخستین ماهواره جهان)، نقش داشت. «گرچکو» در 1967 از دکترای علوم فنی با رسالهای در مورد محاسبه سامانه فرود لونا-9 در ماه دفاع کرد. نخستین پرواز فضایی او در 11 ژانویه تا 9 فوریه 1975 بهعنوان مهندس سفینه سایوز-17 در ایستگاه مداری سالیوت-4 صورت گرفت و 29 شبانهروز و 13 ساعت و 19 دقیقه و 45 ثانیه طول کشید. وی دومین پرواز فضایی را از 10دسامبر1977 و بههمراه «یوری راماننکو» با سایوز-26 در ایستگاه مداری سالیوت-6 انجام داد که پروازی رکوردشکن بود و تا 16مارس1978 به مدت 96شبانهروز و 10ساعتوهفتثانیه ادامه داشت. وی پرواز سوم و آخرین سفرش به فضا را در 17تا 26 سپتامبر 85 بهعنوان مهندس سفینه سایوز T-14 در ایستگاه سالیوت-7 انجام داد و هشت شبانهروز و 21ساعتو13دقیقهوششثانیه در فضا به سر برد. «گرچکو» دو بار به ایران سفر کرده و بعد از این سفرها، اینک یکی از مبلغان فرهنگ و تاریخ تمدن ایران است. 4- «الکساندر بالاندین»، مهندس برجسته سامانههای فضایی انرگیا یکی دیگر از فضانوردانی است که به ایران سفر کرده است. «الکساندر بالاندین» 30 جولای 1953 در شهر فرازینو در حومه مسکو به دنیا آمد. پدرش «نیکلای ماکسیمویچ بالاندین» نظامی بود و مادرش «نینا نیکلایونا» معلم. وی درسال 1970 از مدرسه متوسطه شماره 2 در شهر فرازینو و در 1976 از انستیتو عالی بائومان مسکو، با مدرک مهندسی در زمینه سامانههای دقیق فضایی فارغالتحصیل شد. او در سال 1978 از طرف بخش مسوولان موسسه انرگیا برای سفر به فضا به کمیسیون پزشکی نیروهای هوایی معرفی شد و پس از انجام معاینات مختلف پزشکی در سوم آگوست 1978 سلامتیاش برای سفر به فضا تایید شد. بعد از طی دوره عمومی، از سال 1979 به «بالاندین» ماموریت دادند که بهعنوان کیهاننورد، در جمع گروهی که برای پرواز با کیهانپیمای بوران دوره میدیدند، حاضر شود. «بالاندین» در 11 فوریه 1990 با ناو سایوز TM-9 همراه با «سالاویف» به فضا رفت. سفینه آنها دو روز بعد به مجتمع مداری میر پیوست و آنها سفری را آغاز کردند که 179 روز و یک ساعت و 17 دقیقه و 57 ثانیه طول کشید. وی تا سال 1992 نیز به تمرین و آموزش ادامه داد، اما با فروپاشی شوروی و تعطیلی برخی از طرحها و برنامههای فضایی (که به بازنشستگی اجباری بسیاری از فضانوردان منجر شد)، وی نیز با سفرهای فضایی وداع کرد. «بالاندین»، همراه کار در موسسه تولیدات فضایی انرگیا، بهعنوان مشاور، در بسیاری از موسسات علمی فعالیت دارد. 5- «ویکتور گارباتکو» فضانورد، استاد فضانوردی و رییس سابق دانشگاه هوایی مسکو نیز یکی دیگر از فضانوردانی بود که به ایران آمد. او به همراه همسرش به مدت یک هفته به ایران سفر کرد. «ویکتور گارباتکو» در سوم دسامبر 1934 در کراسنادار روسیه به دنیا آمد و در 1952 وارد مدرسه هوانوردی روستف شد. وی سال 1956 پس از فارغالتحصیل شدن، به نیروی هوایی شوروی پیوست. «گارباتکو» پس از امتحانهای گوناگون علمی و عملی، یکی از 20 نفری بود که از بین چندین هزار نفر برای سفر به فضا انتخاب شد و به تمرین پرداخت، اما این آموزش 9 سال به طول انجامید. وی نخستین پرواز خود را با سایوز-7 به همراه «ولکف و فیلیپچنکو» در 1969 به مدت 118 ساعت و 42 دقیقه انجام داد. سفر بعدی وی با سایوز-24 به همراه «گلازکف» در 1977 انجام شد که 425 ساعت و 23 دقیقه طول کشید. «گارباتکو» و همسفرش طی این مدت در سالیوت-5 به پژوهش مشغول بودند. سومین سفر وی با سایوز-37 در 23 جولای 1980 آغاز شد. در این سفر «فام توآن»، کیهاننورد ویتنامی وی را همراهی میکرد. سفر این دو در مدار زمین 188 ساعت و 42 دقیقه به طول انجامید. «گارباتکو» در سفر خود به ایران، ضمن شرکت در مراسمهای مختلف، کلنگ نخستین باغموزه فضایی خاورمیانه را در اصفهان به زمین زد. 6- «سالیجان شاریپوف»، کیهاننورد روس، دیگر فضانوردی بود که به همراه همسرش به ایران آمده بود. وی 24 آگوست1964 در شهر اوزگن جمهوری قرقیزستان در خانوادهای مسلمان به دنیا آمد. دبیرستان را در سال 1981 در همان شهر به پایان رساند. با توجه به علاقهای که به هوانوردی داشت به آموزشگاه عالی هوانوردی نظامی خارکف وارد شد. وی در هشتم آگوست 1990 به جمع کیهاننوردان پیوست. آموزش مخصوص پروازهای فضایی را از اکتبر همین سال آغاز کرد که تا مارس سال 1992 ادامه داشت. در پایان دوره با عبور از امتحان توانست بهطور رسمی عنوان فضانورد را به دست آورد. نخستین سفرش با کیهانپیمای اندیور بود. او بهعنوان متخصص ماموریت در این پرواز بههمراه شش کیهاننورد آمریکایی در 23ژانویه سال1998 از مرکز فضایی کاناورال به فضا پرتاب شد. «شاریپوف» در سفر دوم به فضا، بهعنوان فرمانده ناو سایوز TMA-5 در قالب دهمین گروه اعزامی به ایستگاه فضایی بینالمللی به همراه «یوری شارگین» و «لروی چیائو» از آمریکا راهی مدار زمین شد. «شاریپوف» در طول این پرواز، دو راهپیمایی فضایی انجام داد که جمعا 10ساعت طول کشید. وی به دلیل خدمتهایی که در زمینه فضانوردی انجام داده، موفق به دریافت مدالهایی شده که از جمله میتوان به مدال ستاره طلایی «قهرمان فدراسیون روسیه»، مدال «شایستگی در توسعه کیهاننوردی»، ستاره طلا «قهرمان جمهوری قرقیزستان»، مدال پرواز فضایی ناسا و... اشاره کرد. «شاریپوف» متاهل است و یک دختر به نام نگار و یک پسر به اسم جهانگیر دارد. 7- شیخ «مظفر شکور» دیگر فضانورد مسلمانی است که به ایران سفر کرد. سفر «مظفر شکور» به فضا، برخلاف دیگر گردشگران مانند «تیتو» و «شاتلورث» که با پرداخت 20میلیون دلار میسر شد، هدیه دولت روسیه در ازای قرارداد سنگین یکمیلیارددلاری مالزی برای خرید سامانههای هوایی و خدمات ماهوارهای از روسیه بود. چهارم سپتامبر 2006 «عبدالاحمد بدری»، نخستوزیر مالزی بهطور رسمی اعلام کرد نامزد اصلی این سفر، «مظفر شکور» است و «فیض بنخالد» بهعنوان جانشین در تمام مراحل آموزش وی را همراهی خواهد کرد. کار آموزش «مظفر شکور» و «فیض بنخالد» از اکتبر 2006 در مرکز آموزش و آمادهسازی فضانوردان آغاز شد. «مظفر شکور» در 27 جولای 1972 در کولالامپور به دنیا آمد. وی دارای درجه دکترای ارتوپدی است، گرچه وقت زیادی را صرف کارهای موردعلاقهاش از جمله نمایش لباس و شرکت در برنامههای تلویزیونی و مدیریت رستوران و... میکند. وی در روز 10 اکتبر 2007 بر عرشه ناو کیهانی سایوز TMA-11 بههمراه «یوری مالنچنکو»، کیهاننورد باسابقه روس و «پگی ویتسون»، فضانورد آمریکایی به فضا پرتاب شد. دوروز بعد این ناو به ایستگاه فضایی بینالمللی پیوست. «شکور» پس از 11روز اقامت در فضا، روز 21اکتبر2007 به سلامت در قزاقستان فرود آمد. «مظفر شکور»، نهمین و آخرین فضانورد مسلمانی است که تاکنون به فضا سفر کرده است. کلام آخر نکته جالب این فهرست این است که در حالیکه بسیاری از فضانوردان خارجی به مناسبتهای مختلف به ایران سفر کردند و ضمن حضور در محافل دانشگاهی و علمی، پژوهشی ایران و پاسخگویی به پرسشهای دانشجویان و علاقهمندان و دوستداران علوم فضایی، از مکانهای تاریخی و طبیعی ایران دیدار کردند، تاکنون «انوشهانصاری»، تنها فضانورد ایرانی و اولین زن گردشگر فضایی به ایران سفر نکرده است. گفتنی است سفر 9روزه «انوشه انصاری» به ایستگاه فضایی بینالمللی، شوق بیاندازهای را در میان جوانان و بهویژه دختران ایرانی پدید آورد و باعث تقویت اعتمادبهنفس آنان شده بود، زیرا وی که در دوره دبیرستان به آمریکا مهاجرت کرده بود، خیلیزود توانست به بانویی موفق تبدیل شود که توانست هزینه 20میلیوندلاری بلیت گردشگری به فضا را تهیه کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.