«آک» به ترکی یعنی پاک و سفید
سیاوش رزمند : ترکیه را میتوانیم توریست باشیم و نظاره کنیم؛ در خیابان استقلال گشتی بزنیم، خرید کنیم و به روی خودمان نیاوریم که در میدان تقسیم چه گذشته است. میتوانیم تعطیلات خود را در هتلهای پنجستاره آنتالیا بگذرانیم و تصور کنیم که پایتخت ترکیه احتمالا باید استانبول باشد. ترکیه را میتوانیم آواره باشیم و نظاره کنیم. از سوریه یا عراق گذشته باشیم و در پارکهای عمومی «اورفا» یا هرجای دیگری شب بگذرانیم و بستههای گندم برای کبوتر بفروشیم و همچنان ندانیم بر میدان تقسیم چه گذشته است. ترکیه حقیقی اما از میان دیدهای گوناگون رخ مینماید. کشوری که هر روز محافظهکارتر از دیروزش میشود و در قلباش «میدان تقسیم» که «داووداوغلو» نخستوزیر ترکیه آن را زشتترین میدان جهان میخواندش، میدرخشد. ترکیه امروز باثباتتر از دهه 90 و اقتصاد فرو ریختهاش است. ترکیه امروز آسودهتر از شب ظفربخت ژنرال «کنعان اورن» و دهه 80 و زندانیان بیشمارش است. تصویر «غازی مصطفی کمال پوزیتیویست» هنوز از تمامی دیوارهای آناتولی تا مرمره و حاشیه دریای سیاه آویخته شده است که اردوغان او را رگ زن ملت ترک میخواند. «آک» در زبان ترکی معنای پاک میدهد و حزب حاکم عدالت و توسعه هم به اختصار «آک پارتی» (عدالت و کالکینما پارتیسی) خوانده میشود. لازم نیست که دوباره به خط اول قدرت گرفتن حزب و خیزش ببرهای آناتولی و درخشش سرمایههای سبز بازگردیم که این داستان پریان گونه ترکی را زیاد شنیدهایم که ترکیه عدالت و توسعه چگونه از کشوری ورشکسته به اقتصادی پویا و از کشوری درمانده در چنبره کودتا و احزاب فاسد به قدرتی منطقهای بدل شد. نه حوادث پارک «گزی» و نه بحران سیاسی 2013 و تنش گولن- اردوغان چندان محبوبیت حزب را خدشهدار نکرد. اردوغان امروز اولین رییسجمهوری منتخب ترکیه و همچنین تنها رییسی است که از اقامت در کاخ «چنکایا» سرباز زد تا در کاخ سفید خود ترکیه را نظاره کند. رسانههای ترکیه و جهان شگفتزده و معترض حرکات و صحبتهایش هستند که «فتحالله گولن» هم از آن صدای پای استبداد میشنود. برای شناخت اردوغان باید ترکیه را بشناسیم و تنها با این شناخت خواهد بود که میتوان به رهیافتی از سیاستهای عمومی حزب عدالت و توسعه دست یافت. شرق محافظهکار و عمیقا مذهبی در برابر غرب مرفه و سکولار قرار گرفته است. مردم قونیه و کایسری با صدای مسجد محل بیدار میشوند که مردم ازمیر با تماشای «شو کانال» روز میگذرانند. رفاه اجتماعی مرهون عدالت و توسعه کارفرمایان دیندوست را در برابر صنایع نزدیک به سیاستهای پیشین (بخوانید مسببین و وارث) قرار داده است: صنایع غذایی «اوکلر» در برابر هلدینگ «صابانچی». اما قطبیت ترکیه را نمیتوان پیشگویی دوپارهشدن جامعه به شمار آورد. اگر از سطحی از تفاوت فرهنگی سخن رفت باید به همزیستی یا به عبارتی همنشینی فرهنگی جامعه ترکیه هم اشارهای کرد که کمابیش اعتدالی را در سطح عمومی پدید آورده که برای مثال جامعه مصر از آن بیبهره است. دیگر آنکه با وجود تمامی نشانههای گردشهای محافظهکارانه حزب حاکم که لاییسیته آمرانه پیش از خود را نشانه گرفته است، ترکیه از آزادی احزابی برخوردار است که حزب حاکم علاقهای به خدشهدار کردنش ندارد، چراکه خود برکشیده همین آزادی اجتماعی و سیاسی نوپاست. ترکیه امروز دیگر از روی جمله آتاتورک که «صلح در جهان، صلح در ترکیه» دیکته نمیکند. سیاستمداران ترک و در راس شان تئوریسینی چون احمد داوود اوغلو که بر مسند نخستوزیری تکیه زده است سر در رویای امپراطوری پرشکوه عثمانی دارند که به زعمشان شهروندانش در صلح و آرامش بهسر میبردند و روزگاری وسعتش به پشت دروازههای وین میرسید. حزب اعتدال و توسعه: دموکراسی محافظهکار و لاییسیته راستین هرچه از آنکارا دورتر و به سمت شرق برویم تعداد مجسمهها، تمثالها و پرچمهای منقش به چهره آتاتورک کمتر میشود و این خود نشان از کمترین میزان دلبستگی مردمان آناتولی به بنیانگذار ترکیه نوین دارد. در همین نواحی است که حزب عدالت و توسعه از حمایت گسترده شهروندان ترک بهره میبرد. خلاف آنچه ممکن است از شواهد تاریخی به نظر بیاید حزب عدالت و توسعه چندان دل در گرو میراث حزب فضیلت و شبهبنیادگرایی اربکان ندارد، هرچند سکوی نخستین پرش آنها در جوانیشان بوده است. آنها سیاستمدارانی مدرن هستند که تعریفی هابزی از سیاست و جامعه دارند و از این رو بیشتر همکیش جمهوریخواهان آمریکایی هستند؛ همانگونه که جنبش «ملی متحد» گرجستان نمونه مسیحی جریانی محافظهکار و لیبرال در منطقه محسوب میشد. از این زاویه همانگونه که ایدئولوگهای حزب تکرار میکنند، آنها نیز پیرو لاییسیته هستند اما نه همخوان قرائت دولتسالار و دینستیز ابتدای تشکیل جمهوری. آنچه حزب عدالت و توسعه، «لاییسیته راستین» میخواند به زبان ساده بیطرفی دولت در قبال موسسات دینی و دست حمایتی یکسان در برابر انجمنهای صنفی سیاسی و دیندوست است. میتوان به یاد آورد که اردوغان در ابتدای قدرت گرفتن اخوانالمسلمین و «محمد مرسی» در مصر آنها را پند میداد که به ورطه فرقهگرایی نیافتند و میان مذاهب و اقلیتها بیطرفی پیشه کنند. ترکیه روزبهروز محافظهکارتر میشود و ارزشهای دینی حداقل از دهه 80 بدین سو بسیار مورد توجه قرار گرفته است. محبوبیت جنبش خدمت (هیزمت) فتحالله گولن که تا 10میلیون پیرو دارد، در کنار دلبستگی به طریقتها خود حاکی از چنین چینش اجتماعی است که با خیزش اقتصادی ببرهای آناتولی و دیگر موسسات دیندوست در سال 2002 حزب جوان عدالت و توسعه را بینیاز از احزاب رنگ به رنگ و بیپایگاه قادر به تشکیل دولت کرد. در وجه تاریک اما اقتصاد آزاد و خصوصیسازی صددرصدی به معجزهای انجامید که هرگونه مخالفت جدی در برابر حزب حاکم را چه در میدان تقسیم و پارک گزی، چه جنبش ضد فساد و معترضان به بیعملی دولت در دفاع از کوبانی را محکوم به شکست کرده است. اعتمادبهنفس مثال زدنی حزب حتی اختلافات میان «عبداللهگل» (نماینده جریان میانهرو و ملیگراتر حزب) و اردوغان (نماینده تفکر محافظهکار و نئوعثمانی) را به نفع محافظهکاران مختومه کرد و رای قابل قبول شهرداریها و سپس انتخابات ریاستجمهوری را به همراه داشت که در شرایط پس لرزههای اعتراضات گزی، افشای فساد مالی مقامات و حمایت از جریانات افراطی در سوریه در نگاه اول به معجزه میمانست. حزب عدالت و توسعه و شخص رجب طیب اردوغان اما دست به قمار بزرگی زدهاند که پس از انتخابات شهرداریها و البته ریاستجمهوری خود را نشان داده است. دولت هرچه بیشتر نسبت به مخالفان و منتقدان ناشکیبا شده است و این را پنهان نمیکند، از دستگیری شبانه روزنامهنگاران و فعالان نزدیک به فتحالله گولن تا برکناری و بازنشستهکردن در سکوت مقامات ارتش و پلیس. شاید روند اینگونه اتفاقات زنگ خطری برای دموکراسی نوپای ترکیه باشد که بیش از پیش شکننده به نظر میرسد. معادله قدرت اما در ترکیه پیچیدهتر از دیگر همسایگانش چه در اروپا و چه در آسیاست. شبکههای قدرت تنها در دست حزب حاکم نیست و مخالفان سیاسی هرچند که در یک خط نیستند اما طیف گستردهای را از جوانان معترض عمدتا سکولار، محافظهکاران دیندار هواخواه جنبش گولن، چپگرایان، سیاستمداران ملیگرا، اقلیتهای کرد و علوی و در آخر ارتش نگهبان میراث لاییسیته آتاتورک را دربر میگیرند که الزاما بخشی از جامعه آماری انتخابات پیشین را شکل نمیدهند. آزمون دموکراسی برای حزب حاکم تبدیل به لبه تیغی شده است که در یک سوی آن هوادارانی پرشور قرار دارند که سیاستهای امروز دولت را خوش میدارند و در سوی دیگرش فعالان مدنی و سیاسی که نگران از استبدادی که شاید از این میان برخیزد. تهدید آزادیهای اجتماعی و بستن فضای سیاسی به طور کامل اما نه برای حزب ممکن است نه بخشی از سیاست آن به حساب میآید؛ چراکه این خود با نگاهی به آنچه در بالا اشاره شد پایانبخش مشروعیت حزب خواهد بود و دور از ذهن نخواهد بود که انزوای سیاسی پیشروی ترکیه در صورت ادامه راهی که قدم در پیمودناش گذاشته است، اقتصاد ترکیه (نقطه قوت حزب) را هدف قرار دهد. ترکیه لاییک بهواسطه کودتاهایش، اشغال قبرس، درگیری با کردها و غربگرایی عرفیاش حامل یک دیپلماسی درخودمانده و شدیدا «عکسالعملگرا» بود که حزب اعتدال و توسعه در ابتدای قدرتگرفتنش کمر به تغییرش بسته بود. برای یک دهه، ترکیه توانست روابط بهشدت شکنندهاش را با همسایگانش بهبود بخشد و در نگاه غرب به شریکی مطمئن و آماده برای پیوستن به اتحادیه اروپا تبدیل شود. اما سیر حوادثی مانند بهارعربی و سیاستهای نئوعثمانیگرایانه شدیدا عملگرای ترکیه چشمانداز چندان روشنی باقی نمیگذارد. ترکیه امروز با دیگر قدرت منطقه و همسایهاش یعنی ایران بر سر سوریه اختلاف نظر دارد. با کشورهای محافظهکار عرب هم در زمینه مصر آشکارا تعارض پیدا کرده است و اینها در کنار دورنمای نهچندانروشن فرآیند صلح و شکست پیشروی مذاکرات با اقلیت کرد (پیامدهای جنگ کوبانی و سرکوب اعتراضات ناشی از آن) که حزب از زمان قدرتگرفتنش به روند مثبت آن بهشدت میبالید، نگاهها را نهتنها به دولت نخستوزیر -داوود اوغلو- که به شخص اردوغان نیز بدگمان کرده است. ترکیه اما همچنان از یکی از بینظیرترین نظامهای ارتباطجمعی منطقه (رسانهها: رادیو، تلویزیون، روزنامه و...) برخوردار است و عنصر رسانه را نمیتوان در این زمینه از ذهن دور نگه داشت. تحت فشار قراردادن روزافزون رسانههای مخالف شاید در کوتاه مدت بتواند مشت آهنین دولت را به رخ مخالفان بکشد اما اینکه حزب حاکم را قادر به کنترل رسانهها کند؛ حداقل در کوتاهمدت، دور از ذهن است. تیغه دستگیریها در سالگرد افشای فساد مالی، گریبان فعالان و روزنامهنگاران نزدیک به فتحالله گولن را گرفته است که جنبش اجتماعیاش در نیروهای پلیس، مطبوعات، قضات و صاحبان صنایع و کارفرمایان ترک ریشه دوانده است و برای دولت به سادگی امکانپذیر نخواهد بود که با حذف بخشی از قدرت مالی و اجتماعی محافظهکار خود، بیهیچ آسیبی بتواند ادامه مسیر دهد. سیمای ارادهای در قدرت: رجب طیباردوغان از شهرداری استانبول به زندان افتاد و از زندان به کاخ نخستوزیری راه یافت و امروز اولین رییس منتخب جمهوری 91 ساله ترکیه است. سیاستمداری متدین که احزاب اسلامگرای «فضیلت و رفاه» را پشتسر نهاد تا حزبی مدرن و لیبرال را حاکم بر آسیای صغیر کند. اردوغان و کاریزمایش موتور محرکه دولتی است که طرفدارانش با بیش از 51درصد آرا به ریاستجمهوری انتخاباش کردند که این نهتنها شامل ترکیه که حتی در آلمان با جمعیت چشمگیر ترکتبارش اردوغان توانست نزدیک به 69درصد آرای برونمرزی (در صندوقهای رای آلمان) را به خود تخصیص دهد. مردی عملگرا که در مقام نخستوزیری به مخالفش سیلی زد و در قامت ریاستجمهوری، سیگارکشیدن یک شهروند را بیاحترامی به خود میشمارد و به او پرخاش میکند. شاید او انسانی عجیب یا سیاستمداری بیملاحظه به نظر برسد که اینگونه در مدتی به کوتاهی دو سال اخیر همگان را علیه خود شورانده است. اما آنچه جا میافتد این است که طرفدارانش او را همینگونه میطلبند و روحیه جنگندگیاش را به نظر خود ستایش میکنند. محافظهکاری او همگام با فرصتهای اقتصادی ناشی از دوران صدارتش، به مذاق جامعه ناهمگون ترکیه خوش میآید که او را حامی - طبقات سنتی یعنی خودشان -در گازیانتپ، ماراش، قونیه و ساکاریا میدانند. در آخرین ماههای نخستوزیریاش با متنی چندزبانه از جمله به ارمنی لحنی آشتیجویانه در مقابل ارامنه و ارمنستان پیش گرفت که ستایش جهانیان و خشم اولترا- ناسیونالیستهای پانترک- را برانگیخت. ولی همو در حین انتخاباتش لفظ «ارمنی» را به خود توهینی آشکار خواند که موجی از خشم و شگفتی را پدید آورد. اردوغان سیاستمداری جنگجوست که ابا از قرارگرفتن در خط مقدم درگیری با مخالفانش ندارد. در پارک گزی از پدران و مادرها خواست تا بچههایشان را به خانه برگردانند و با گاز اشکآور میدان «گیزلای» آنکارا را از معترضان خالی کرد. باید پذیرفت که اردوغان بیش از هر چیزی سلف به حق «تورگوت اوزال» و سیاستهای اقتصادی لیبرال و محافظهکاری سیاسیاش است که در برخی مواقع چشم روی فساد مالی اطرافش میبست و تا حدی آن را در یک اقتصاد باز و رو به رشد مشروع میدانست. اردوغان معمار ترکیهای است که از جهش اقتصادی یک دهه اخیرش که مرهون سیاستهای اقتصادی بازار آزاد است سرخوشانه احساس غرور میکند. در این میان اما او تبری به دست گرفته تا هر آنچه از میراث قهرمان «گالیپولی» و پدر ترکها باقی مانده را از ریشه برکشد؛ از جمله خط و رسم لاتینی ساکن «آنیک کابیر» را مجددا با خط عربی- ترکی سلاطین کاخ «توپکاپی» جایگزین کند. عثمانیگرایی تنها متعلق به اردوغان نیست اما او و نخستوزیرش اوغلو مجری اصلی سیاستی شدهاند که هزینه زیادی برای ترکیه داشته است و این محبت سلجوق که با برکشیدن دوباره بیرق عثمانی همزمان گشته است، اردوغان را در صف نخست اراده بر تغییر جامعه ترک دارد. پارک گزی باید نابود میشد تا برج و باروی قلعه عثمانی بازسازی و به مجسمه آتاتورک در میدان تقسیم مشرف میشد. در کنار این محدودیت بر مصرف و فروش مشروبات الکلی و برداشتن ممنوعیت حجاب در موسسات آموزش عالی (که راه دختران خود او را به دانشگاههای ایالاتمتحده ختم کرد) در کنار قوانین نانوشتهای چون اولویت زنان محجبه بر نشستن در صندلی اتوبوس بر زنان بیحجاب همگی نشان از قرائتهای اسلام آناتولیایی اردوغان دارد. او اما در این راه تنها نیست بلکه دلبستگان شخصیت پرخروش و مقتدرش هر صحنه او را حمایت میکنند که اینچنین از ارزشهای اصیل ترکی جانانه دفاع میکند. از دید بسیاری اردوغان رهبری بود که مساله ارتش و ترس از کودتا را در کشور حل کرد و کشور را به استانداردهای اتحادیه اروپا نزدیک کرد و شیبی طلایی برای اقتصاد به عمل آورد. بسیاری از ستایشگران او طی این دهه الزاما طبقات محافظهکار نبودند بلکه بسیاری از سکولارها، جوانان، زنان و روشنفکران حرکت او و حزبش به سمت تاسیس یک جامعه مدنی دموکرات را ارج مینهادند ولی آنچه امروز از او در صفحه تلویزیون و لنز دوربینها ثبت میشود در تعارض با چنین خواستهایی است و موجب کمرنگ شدن حمایتهای دیگر گروهها از او به عنوان چهرهای سیاسی شده است. ترکیه راه پر مخاطرهای را از سال 2002 و به قدرت رسیدن حزب عدالت و توسعه طی کرده است و تا همین چندی پیش از آن به الگویی منطقهای برای پیشرفت اقتصادی و اصلاحات سیاسی یاد میشد. پس از نزدیک به 13سال اما حزب و شخص اردوغان با انتقادات بسیاری روبهرو شدهاند هرچند که همچنان از حمایت تودهای گسترده بهخصوص در مرکز و شرق ترکیه برخوردار هستند. با وجود آنچه که پیشتر گفته شد اینکه بتوان از ترکیه کشوری بسته به جهان ساخت و صدای مخالفان را کاملا ساکت کرد با شرایط فرهنگی ترکیه همخوانی زیادی ندارد. شاید دولت و جامعه رویهای سنتی و محافظهکارانهتر را در پیش گیرند اما جامعه متکثر و البته نوپای ترکیه در قرن بیستویکم به همزیستیاش میان دیدگاههای متفاوت ادامه خواهد داد و حزب حاکم هم نه میخواهد و نه توانایی این را خواهد داشت که به یکباره جلوی راهی را که ترکیه به سوی پیشرفت و تکثر طی میکند، بگیرد. تکنوکراتهای دیندار و دموکراتهای محافظهکار حزب عدالت و توسعه همچون: عبدالله گل، احمد داوود اوغلو، «مولود چاووشاوغلو» و دیگران به روشنی میدانند که ترکیه امروز برپایه نگاه به شرق و همسایگان و هم با رابطه با غرب و قدرتهای جهانی شکل گرفته است که در سیاست داخلی نیز باید در تعادلی میان دوران عثمانی و ترکیه جدید قرار گیرد تا رابطه دین، دولت و جامعه به رهیافتی نوین ورای تاریخ گذشته برسد. در این میان رجب طیباردوغان بیشک بهدنبال قدرت اجرایی بیشتر و اعمال ارادهاش در داخل خواهد بود و در این راه هزینههای زیادی را نیز در زمینههای داخلی و خارجی به کشور تحمیل خواهد کرد اما نباید از یاد برد که هنوز عکس او در هر مراسمی در کنار تصویر «مصطفی کمال آتاتورک» بنیانگذار جمهوری ترکیه میآید و این یک هارمونی حداقلی را در ظاهر میان پرچم ترکیه، نشان حزب عدالت و توسعه و تصویر این دو شکل میدهد همانگونه که «مسجد سلطان احمد» استانبول و مقبره «آنیک کابیر» در آنکارا هنوز در کشوری مشترک قرار دارند که جمهوری ترکیه خوانده میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.