|

یک کلمه؛ قانون

نزهت امیرآبادیان

108سال پیش، هشتم دی‌ماه 1285هجری خورشیدی یکی از بزرگ‌ترین، مهم‌ترین و موثر‌ترین تحولات سیاسی و اجتماعی در تاریخ معاصر ایران به وقوع پیوست. رویدادی که می‌توان آن را نقطه عطف و پایان یک مرحله از تاریخ ایران و آغاز مرحله جدیدی دانست. (30دسامبر1906میلادی) مظفرالدین شاه قاجار مصوبه قانون‌اساسی را که با اجرای آن نظام حکومتی ایران «پارلمانی» می‌شد، امضا کرد و 10روز بعد هم درگذشت. امضای مظفرالدین‌شاه قاجار بر قانون‌اساسی مشروطه، نقطه عطفی در جنبشی بود که از حدود 1284 تا 1290 در ایران برپا بود و انقلاب مشروطه ایران نامیده می‌شود. اگرچه صدور فرمان مشروطه و نوشتن قانون‌اساسی پس از مرگ مظفرالدین شاه و آغاز دوران سلطنت محمدعلی‌شاه سمت و سوی دیگری پیدا کرد، پس از مرگ شاه بیمار (مظفرالدین شاه) تفاهم میان نخبگان سیاسی و پادشاه به درگیری‌هایی میان همین نخبگان و شاه جوان (محمدعلی شاه) منجر شد و انقلاب مشروطه را در تاریخ سیاسی ایران رقم زد. از میانه قرن نوزدهم میلادی با گسترش ارتباط میان ایران و کشورهای غربی، مواجهه نخبگان ایرانی با جوامع غربی، اندیشه تغییر و اصلاح در ذهن روشنفکران ایرانی شکل گرفت. بزرگانی چون قائم‌مقام فراهانی، امیرکبیر یا سپهسالار اولین اصلاح‌طلبانی بودند که خواستار نوگرایی در جامعه، فرهنگ و سیاست ایرانی شدند. به جز این افراد شاخص، بسیاری از کسانی که در مراحل مختلف انقلاب مشروطه از محدودکردن سلطنت حمایت می‌کردند، نخبگانی بودند که دورانی را در کشورهای غربی گذرانده بودند و الگوبرداری کرده بودند. انسان ایرانی که شاه را جانشین خدا می‌دانست در کمتر از نیم‌قرن با رای مترقی مجتهد بزرگ مواجه می‌شود. سیدمحمد طباطبایی مجتهد بزرگ پایتخت و یکی از دو رهبر روحانی مشروطه می‌گوید که مردم بایستی شاه را انتخاب کنند و او را انتخاب می‌کنند که به مردم خدمت کند و اگر مردم از خدماتش راضی نباشند او را خلع می‌کنند. به این ترتیب مسیری که اروپا طی یک مرحله تاریخی 400ساله پیمود تا به دموکراسی رسید در ایران قرار بود ظرف چندین سال به اجرا در‌آید. رهبران مشروطه با تدوین قانون‌اساسی و متمم آن پله پله اختیارات پادشاه را از او سلب می‌کردند. یکی از مهم‌ترین اصول قانون‌اساسی مشروطه این بود که سلطان از مسوولیت مبراست و تمام مسوولیت‌ها به عهده وزیران است. درواقع پادشاهی که قبله عالم و جانشین خدا روی زمین، ظل‌الله (سایه خدا) بوده براساس قوانین جدید تمام اختیارات خود را ازدست می‌دهد و درواقع به مقامی تشریفاتی تبدیل می‌شود. اگرچه شاه پیر و بیمار این تغییر ناگهانی را پذیرفت، اما خواسته‌های مشروطه‌خواهان برای محمدعلی‌شاه جوان ‌گران تمام شد. اما در این سوی نیز کار به روال نبود و پای مشروطه‌خواهان نیز می‌لنگید. اولین قانون‌اساسی ایران از قانون‌اساسی بلژیک اقتباس شده بود، هرچند که نخبگان و نویسندگان ایرانی به دلایل علایق خاص خود بیشتر به قانون فرانسه گرایش داشتند اما چون نظام سیاسی فرانسه ریاست‌جمهوری بود در بسیاری از بخش‌ها به قانون پادشاهی بلژیک ارجاع داده شد. آن‌گونه که ماشاءلله آجودانی در کتاب مشروطه ایرانی می‌نویسد، مشروطه در ایران باعث پیدایی مفاهیم جدید در عصر قاجار شد به این ترتیب هم کلمات و تعبیرات تازه‌ای بر ذخیره واژگان فارسی می‌افزود و هم مفاهیم کلمات و ترکیبات کهن را دستخوش تحول و دگرگونی می‌کرد. «وطن»، «دولت»، «ملت»، «ملی»، «آزادی و حریت»، «مساوات»، «عدالت»، «مجلس»، «قانون»، «وکیل» و ده‌ها کلمه دیگر، کم‌کم از معانی و مفاهیمی که در گذشته داشتند، فاصله می‌گرفتند و به مفاهیم و معانی تازه‌ای به کار می‌رفتند که آن معانی و مفاهیم در گذشته فرهنگ و زبان ما سابقه نداشت. آجودانی می‌نویسد: مفاهیم تازه‌ای که از فرهنگ غرب به فرهنگ ما راه می‌یافت، در اصل مفاهیمی بودند که در بستر تاریخ و فرهنگ دیگری بالیده بود، شکل گرفته بود و با توجه به تاریخ و فرهنگ جوامع غربی، بیانگر تجربیاتی بود که در تاریخ آن کشور‌ها و در زبان‌های اروپایی با تفاوت‌هایی، معنای کم و بیش واضح و مشخص داشت. اما این مفاهیم در فرهنگ ما پیشینه‌ای نداشتند. نه در زبان ما و نه در تاریخ ما... . مشکل، تنها مشکل زبان نبود، مشکل زبان به یک معنی مشکل تاریخ و ذهنیت انسان ایرانی هم بود... . انسان ایرانی که تجربه زبانی و تاریخی آن درک این مفاهیم را نداشت آن را با درک و شناخت و برداشت تاریخی خود و با تجربه زبانی خود تفسیر، تعبیر و بازسازی می‌کرد... در جریان همین آشناسازی‌ها بود که «آزادی قلم و بیان» در زبان و بیان روشنفکرانی چون یوسف‌خان مستشارالدوله و ملکم‌خان و بسیاری از روحانیون و مشروطه‌خواهان به سادگی به «امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر» معنی می‌شد و از آن مهم‌تر، اساس مشروطیت و حتی دموکراسی به «امرهم شوری بینهم» تعبیر می‌گردید. اصول مترقی و واژه‌های مدرنی همچون قانون‌اساسی، سلطنت مشروطه و عدالت‌خانه که برآمده از آثار متجددانی چون میرزا ملکم خان، آقاخان کرمانی و فتحعلی آخوندزاده بود که سال‌های بسیاری را خارج از ایران گذرانده بودند نه‌تنها برای مردم کوچه و بازار قابل فهم نبود، بلکه برای اغلب رهبران مذهبی مشروطه معنای دیگری داشت. در سویی امثال آخوندزاده، راه‌حل عقب‌ماندگی‌های ایران را پیگیری اصول سکولاریسم و کناره‌گیری از سنت و دین می‌دانستند. در سویی دیگر در چنین موقعیتی چندین رساله مهم در توجیه شرعی مشروطیت نوشته می‌شود تا با استناد به آیات و احادیث و تاریخ اسلام ثابت کنند مشروطیت نه تنها با اسلام مخالف نیست بلکه از درون سنت اسلامی بیرون آمده است. اما همین آشنا‌سازی‌ها و تقلیل دادن‌ها به ایجاد بحران‌هایی در ادامه راه مشروطیت دامن زد. فقدان تجربه‌های تاریخی مرتبط با مفاهیم به سوءتفاهم‌های جدی میان رهبران مشروطه تبدیل شد و حتی تا مرز سوءاستفاده و تفسیر ناروای اصول قانونی پیش رفت. تا آنجا که هنگام نگارش متمم قانون‌اساسی بحران اوج گرفت و دعوای «مشروعه» با «مشروطه» به راه افتاد. وجود این ضعف‌های فرهنگی و تاریخی در کنار قدرت‌نمایی‌ها و استبداد شاه جوان به حوادثی خونین در تاریخ ایران منجر شد. ----------------------------------------------------------------------------- نخستین قانون اساسی ایران در یک نگاه متن کامل نظامنامه‌ ۵۱ ماده‌ای که در روز هشت‌دی۱۲۸۵ خورشیدی به امضای مظفرالدین ‌شاه رسید و به عنوان اولین قانون‌اساسی ایران در تاریخ به ثبت رسیده است: اصل اول :مجلس‌شورای‌ملی به موجب فرمان معدلت بنیان مورخه چهاردهم جمادی‌الاخره ۱۳۲۴ موسس و مقرر است. اصل دوم:مجلس‌شورای‌ملی نماینده قاطبه اهالی مملکت ایران است که در امور معاشی و سیاسی وطن خود مشارکت دارند. اصل سوم:مجلس‌شورای‌ملی مرکب است از اعضایی که در طهران و ایالات انتخاب می‌شوند و محل انعقاد آن در طهران است. اصل چهارم :عده نمایندگان مجلس‌شورای‌ملی برای پایتخت و شهرستان‌ها 200نفر خواهد بود و پس از هر ده سال در صورت ازدیاد جمعیت کشور در هر حوزه انتخابیه طبق آمار رسمی به نسبت هر یک‌صدهزار، یک‌نفر اضافه خواهد شد. حوزه‌بندی به موجب قانون علیحده به عمل خواهد آمد. پنج اصل (چهارم- پنجم- ششم- هفتم- هشتم) در جلسه روز پنجشنبه ۲۶اردیبهشت‌ماه۱۳۳۶ شمسی به تصویب مجلس واحد که طبق قسمت اخیر اصل الحاقی به متمم قانون‌اساسی از مجلس سنا و شورای ملی تشکیل شده بود، رسیده است: اصل چهارم (منسوخ): عده انتخاب شوندگان به موجب انتخاب نامه علیحده از برای طهران و ایالات فعلا یک‌صدوشصت‌ودونفر معین شده است و بر حسب ضرورت عده مزبوره تزاید تواند یافت الی 200نفر. اصل پنجم (منسوخ): منتخبین از برای دوسال تمام انتخاب می‌شوند و ابتدا این مدت از روزی است که منتخبین ولایات تماما در تهران حاضر خواهند شد. پس از انقضاء مدت دوسال باید نمایندگان مجددا انتخاب شوند و مردم مختارند هر یک از منتخبین سابق را که بخواهند و از آنها راضی باشند دوباره انتخاب کنند. اصل ششم (منسوخ): منتخبین طهران لدی‌الحضور حق انعقاد مجلس را داشته مشغول مباحثه و مذاکره می‌شوند رای ایشان در مدت غیبت منتخبین ولایات به اکثریت مناط اعتبار و اجراء است. اصل هفتم (منسوخ): در موقع شروع به مذاکرات باید اقلا دو ثلث از اعضاء مجلس حاضر باشند و هنگام تحصیل رای سه ربع از اعضاء باید حاضر بوده و اکثریت آراء وقتی حاصل می‌شود که بیش از نصف حضار مجلس رای بدهند. اصل هشتم (منسوخ): مدت تعطیل و زمان اشتغال مجلس‌شورای‌ملی بر طبق نظامنامه داخلی مجلس به تشخیص خود مجلس است و پس از تعطیل تابستان باید مجلس از چهاردهم میزان که مطابق جشن افتتاح اول مجلس است مفتوح و مشغول کار شود. اصل پنجم: دوره نمایندگی مجلس‌شورای‌ملی چهار سال تمام است و شامل دوره نوزدهم نیز می‌باشد. قبل از انقضاء مدت باید انتخابات طبق قانون تجدید شود. ابتدای هر دوره از تاریخ تصویب اعتبارنامه بیش از نصف نمایندگان خواهد بود. تجدید انتخاب نمایندگان سابق بلامانع است. اصل ششم: پس از آنکه دو ثلث نمایندگان مجلس‌شورای‌ملی در پایتخت حاضر شدند مجلس منعقد می‌شود. اصل هفتم: مجلس می‌تواند با هر عده‌ای که در جلسه حاضر باشد مذاکرات را شروع نماید لکن برای اخذ رأی حضور بیش از نصف نمایندگان حاضر در مرکز لازم است و اکثریت آراء وقتی حاصل می‌شود که بیش از نصف حضار در جلسه به رد یا قبول موضوع رأی بدهند. اصل هشتم: مدت تعطیل و زمان اشتغال مجلس‌شورای‌ملی بر طبق نظامنامه داخلی مجلس به تشخیص خود مجلس است و پس از تعطیل تابستان باید مجلس از چهاردهم میزان که مطابق جشن افتتاح اول مجلس است مفتوح و مشغول کار شود. اصل نهم: مجلس‌شورای‌ملی در مواقع تعطیل فوق‌العاده منعقد تواند شد. اصل دهم: در موقع افتتاح مجلس خطابه‌ای به حضور همایونی عرض کرده به جواب خطابه از طرف قرین‌الشرف ملوکانه سرافراز و مباهی می‌شود. اصل یازدهم: اعضاء مجلس بدوا که داخل مجلس می‌شوند باید به ترتیب ذیل قسم خورده و قسم‌نامه را امضا نمایند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.