سینمای ۲۰۱۴؛ سینمای وضعیتهای اجتماعی
تلخی، بس است
امیر گنجوی
سینمای سال2013 را میتوان سینمای یأس و ناامیدی نامید؛ سینمایی که در آن تعداد زیادی از فیلمها راجع به انسانهای مایوس، بیامید و سرخورده از زندگی بود. «زیبایی بزرگ» پائولو سورنتینو، «گذشته» اصغر فرهادی، «درون لوییندیویس» برادران کوئن، «نبراسکا» الکساندر پین، «او» اسپایک جونز، «اسپرینگ بریکرز» هارمونی کورین و «شکار» توماس وینتربرگ نمونههایی از فیلمهایی با مضمون سرخوردگی، ضدآرمانشهری ولی در عین حال تحسینشده در سال2013 بودند. درواقع روند ضدآرمانشهریشدن سینما چندینسال است که بر این هنر سایه افکنده؛ دشوار بتوان «ملانکولیا» لارنس فونتریر را فیلم برتر سال2012 بهشمار نیاورد. در تقابل با سینمای سال2013، اولین مشخصه سینمای سال2014 برخورد آرمانی، امیدوارانه و با چاشنی شجاعت نسبت به وضعیت بشر در دنیای امروز بود. فروش گیشهای فیلمها در امسال ثابت کرد که ضدآرمانشهر دیگر مضمون محبوب تماشاگران نیست. بهاستثنای «هنگر گیم» فروش ضدآرمانشهرها چندان امیدبخش نبود. «ابزارهای مرگبار: شهر استخوانها»، «اندرز گیم» و «دایورجنت» فروش محدود و کاملا مأیوسکنندهای داشتند. گویا بینندگان چندان تحمل ندارند که فضای تلخ هابسیگونه ضدآرمانشهری را تماشا کنند و بهدنبال داستانهای پرامیدتر هستند حتی در قالب فضایی خیالگونه، همانند «هتل بوداپست» وس اندرسون. روشنترین مهر تایید بر این نظریه را در رونق مجدد فیلمهای عظیم مذهبی در هالیوود میتوان دید. «پسر خدا» ، «نوح» و «اکسودوس: خدایان و پادشاهان» بهترتیب به زندگی حضرت عیسی، نوح و موسی پرداختند؛ سه فیلم متکی بر چاشنی امید که در گیشه نسبتا موفق بودند. همچنین در بین آثار تحسینشده امسال، فیلمی همانند «آیدا» ساخته پاول پالیکوفسکی به چشم میخورد، اثری که بهوضوح به مقابله با پوچگرایی لجامگسیخته سرمایهداری غرب میپردازد و تنها راه نجات را بازگشت به معنویت اعلام میکند. انتقادکردن از سرمایهداری و بیمعنایی زندگی نوین در کارهای مهم دیگر امسال همانند «دوروز و یکشب» برادران داردن و «99خانه» رامین بحرانی هم به چشم میخورد. باید گفت که درواقع فیلمهای برتر امسال همانهایی هستند که به قول آلن بدیو، فیلسوف فرانسوی، به نحوی به پرسش انتقادی-تاریخی نسبت به اوضاع بشریت در جهان امروزی میپردازند. «بچگی» ریچاد لینکلیتر و «خداحافظ زبان» ژانلوک گدار در صدر فهرست فیلمهای تحسینشده امسال سایتاند ساوند قرار دارند؛ فیلمهایی که هرکدام به نحوی مفهوم زندگی در دنیای امروز را به پرسش میگیرند. بچگی به بزرگشدن پسری طی 12سال و تحولات خانواده او پرداخته است. این فیلم را میتوان تلاشی برای دم را غنیمتشمردن نامید. در اینجا هیچ تلاشی برای روایت قصهدادن به ماجرا به چشم نمیخورد، حوادث همانجور اتفاق میافتد که خواست زمان و تاریخ است؛ بهطور مثال خواهر پسر در بچگی کاملا شلوغ و پرسروصداست و درواقع قهرمان داستان بهنظر میآید. اما بعد از گذر 12سال شخصی کاملا درونگرا و آرام میشود که نقشی کاملا فرعی در فیلم پیدا میکند. در اینجا انگار لینکلیتر هیچ تلاشی را برای عوضکردن این ویژگی شخصیت نمیکند و داستان را مطابق تحول او تعریف میکند. یا در جایی دیگر، انتخابات آمریکا در راه است، کارگردان از همین قابلیت برای پیشبرد ماجرا استفاده میکند و به فیلم حالت کاملا روزمرهای میدهد. کار گدار، خداحافظ زبان هم فرق خاصی ندارد. این کار را تلاشی میتوان دید برای تامل راجع به مفهوم سینما در دنیای امروز؛ آیا سینمای دیجیتالی قادر به جذب و هضم زمانه امروز است، تصاویر سهبعدی چه زبان جدیدی را برای بینندگان پستمدرن خلق کردهاند؟ آیا ارتباط با «دیگری» و پیبردن به غیریت او در این دنیای متکثرگرا ممکن است؟ آیا گذر از وضعیت زبانی به دنیای پیشازبانی یعنی وضعیت حیوانی، راه بهتری برای درک دیگری است؟ در این فیلم تجربی، رمانتیک و درام که سگ گدار نقش مهمی را بازی میکند، کارگردان در فکر پاسخدادن به سوالات فوق است؛ پرسشهایی که همگی در دنیای چندفرهنگی نئولیبرال فعلی که براساس احترام به دیگری و توجه به حق او ساخته شده، اهمیت دارند. برونو دومون تلخ و بدعنق هم دیگر حوصله فضاهای تلخ ضدآرمانشهری گذشته خود را ندارد. کار آخر او که کایهدوسینما، نشریه معتبر فرانسوی آن را اثر برتر سال معرفی کرد تجربهای کاملا کمدی است که قدرت لحظات فکاهی از اتفاقات روزمره سرچشمه گرفته است. بازهم در اینجا شکاف عظیمی را بین پرده سینما و واقعیت دنیای اطراف نمیتوان یافت و سینما وسیلهای شده است برای تامل راجع به فرهنگهای ریز، روزمره و بومی. درواقع باید گفت که فیلمهای برتر امسال را آثاری میتوان خواند که بیش از هرچیز با مسایل اجتماعی زمانه خود درگیر بودهاند. با این دید بهتر میتوان درک کرد که چرا کار نوری بیلگه جیلان، «خواب زمستانی»، آب سردی است بر آتش: بچهای که بهجای نارسبودن دیر خلق شده. شایسته است که سینمای سال2014 را سینمای وضعیتهای اجتماعی بنامیم. آفرین به سینماگرانی که در این سال به موضعگیری مستقیم در قبال اوضاع اجتماعی زمانه خود پرداختند. کسانی همانند اندری زویاگینتسف؛ لویاتان، برادران داردن؛ دوروز و یکشب، پاول پالیکوفسکی؛ آیدا، و رضا میرکریمی؛ امروز. سینمای امسال مشخص کرد که به قول بدیو، سینما هنر قرن20 است؛ قرنی که تکثرگرایی فرهنگی را به اوج خود رساند. به لطف سینما دیگر لازم نیست که به کشورهایی همانند روسیه، فرانسه، ایران یا اوکراین سفر کنیم تا دیدی امروزی از وضعیت جوامعشان به دست آوریم. کافی است که در خانه گرمونرم خود و به آرامی در صندلی لم بدهیم و خود را به دست افسون تصاویر بسپاریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.