دیدار با گیزلا سینایی دارنده نشان «صلیب لیاقت» مجارستان
میانجی دوفرهنگ
پرویز براتی
از آن شب به یادماندنی سالها میگذرد. طی این سالها بارها و بارها با «گیزلا وارگا سینایی» دیدار کردهام و از همهجا و همهچیز با هم حرف زدهایم. او هربار، با همان صراحت از دغدغههایش سخن گفته؛ دغدغههایی که او را از دیگر همنسلهایش متفاوت کرده. گیزلا بیش از هرکس به خودش شبیه است. شوخطبع است. او را نمیتوان به کسی شبیه دانست. دووطن دارد؛ سرزمین مادریاش مجارستان که سال1323 در آن بهدنیا آمد و گوشت و پوستش با قصههای رنگووارنگ مادرش آمیخته شد و ایران؛ سرزمینی که بهواسطه آشنایی و ازدواج با خسرو سینایی راهی آن شد. ساعت از غروب گذشته. مقابل منزل سیناییها میایستم و زنگ میزنم. گیزلا، خود، در را باز کرد. اینبار بهانههای زیادی برای این دیدار دارم. «گیزلاوارگا سینایی» از سوی هموطنان خود تقدیر شده است. این بانوی نقاش که نزدیک به نیمقرن از زندگی خود را در ایران سپری کرده، بهدلیل تلاش میان دوفرهنگ ایرانی و مجاری نشان صلیب لیاقت جمهوری مجارستان را دریافت کرده. یکی از روزهای پایانی پاییز93 است. کتاب «سفرنامه» با مروری بر آثار نقاشی او به همراه آلبوم «با خیام» شامل 25پرینت از مجموعه دیوارها و نقشها در گالری سین رونمایی شده. بهخاطر سفری به خارج از تهران نتوانستهام به نمایشگاهش بروم. گلایه میکند؛ اما با شنیدن گرفتاریام، غیبتم را موجه میداند. «قهوه یا چای؟» البته چای. میرود و میآید؛ با سینی چای، چند برش کیک و دولیوان چای داغ. خسرو سینایی هم به ما ملحق میشود. دقایقی مینشیند. فیلم جدیدش را تمام کرده. از نتیجه کار راضی بهنظر میرسد. گپ مختصری میزنیم. خسرو میرود و با کتابی در دست برمیگردد: «ساعت طلا» نوشته فریدون مجلسی، دیپلمات بازنشسته. از کتاب تمجید میکند و اشراف نویسنده را بر گذشته ایرانیها میستاید. او جدی است و طبع شوخ گیزلا فضا را میشکند. لحظهای بعد میرود و گفتوگوی ما- من و گیزلا سینایی- آغاز میشود. دوکتاب جدیدش روی میز بزرگی در گوشهای از اتاق قرار دارند. شروع به ورقزدن برگهای کتاب میکند. گیزلا کتاب سفرنامه را که در واقع یک Art Book است، برایم معرفی میکند. این کتاب در تیراژ صدنسخه و با قیمت دومیلیونو200هزارتومان توسط مازیار مصوررحمانی چاپ شده. ذهنم درگیر فیلم «گیزلا» است که خسرو سینایی 20سال پیش برای معرفی و مرور آثار همسرش ساخته. قبل از آمدن به خانه سیناییها یکبار دیگر فیلم را مرور کردهام. موسیقی فیلم هنوز در گوشم میپیچد. صفحات اولیه این کتاب، نقاشیهای قدیمی او با موضوع «عروسک» است. میپرسم: چرا عروسک؟ این تفکر خودم بود. نقاشیهای با موضوع عروسک را زمان جنگ و بمباران کشیده بودم اما موضوعی که خیلی در آن زمان من را تحتتاثیر قرار داد، شعرهای خیام بود. ما در مجارستان چهار تا پنجترجمه از شعرهای خیام داریم اما وقتی این شعرها را با صدای شاملو و بعد شجریان شنیدم، خیلی متاثر شدم. دنیای من با شعرهای خیام شکست. همهاش فکر میکردم کجا هستم و به چهجایی تعلق دارم. همین زمان بود که نقاشیهایی را با موضوع عروسک کشیدم و در مجارستان نمایش دادم. فضای این کارها تلخ بود چون شعرهای خیام و جنگ ایران رویم تاثیر گذاشته بودند. عروسک را هم برای این انتخاب کردم، چون سمبلی از زنان بود که با وجود تمام رنجها و وقایع بد اطرافشان، باز هم لبخند میزنند و میخواهند بگویند زندگی تغییری نکرده است. مجارستان ردپای ناچیزی در نقاشیهای گیزلا دارد. دلیلش را جویا میشوم. جواب میدهد: «ردپای من همین است خیلی کم.» چون خاطرهای از آنجا ندارید؟ من 19-18سالگی به وین رفتم و درس خواندم. با این حال از همان زمان کنجکاویام به شرق و ایران بود. اگر با آقایسینایی آشنا نمیشدید، جای دیگری میرفتید؟ بله. میرفتم جای دیگر. فقط میدانستم نمیخواهم به مجارستان بروم. در فیلم «گیزلا» پلانهای اول یادآور خانواده شما است و بعد نوبت شما میرسد. بهنظر میرسد تا آخر فیلم، غمی در درون این دختر هست. این عجیب بود. شروع این ماجرا کجا است؟ فیلم را که من نساختم. دیدگاه خسرو درباره من است. فیلم محزونی است... . بههرحال من در بحبوحه جنگ به دنیا آمدهام. پدرم خواننده اپرا بود و میخواست دنیا را فتح کند. 19-18 سالگی من در این آرزو بزرگ شدم که ببینم چه خبر است؟ آمدم ایران، نه اینکه مملکتم را دوست نداشته باشم، خیلی دوست داشتم اما نوعی کنجکاوی در من بود. جوان که هستید میخواهید دنیا را بشناسید. ممکن است این حتی از طرف پدرم به من منتقل شده باشد. پدرم میخواست به اپراهای بزرگ مثلا آمریکا برود. کودکی من در جنگ گذشت. روسها میخواستند آلمانها را بیرون کنند ولی آنها مقاومت میکردند. دستور آمده بود ظرف نیمساعت شهر را خالی کنیم. پدر و مادرم من را برداشتند و خارج از شهر رفتند. وقتی به بوداپست برگشتیم، خانهمان با خاک یکسان شده بود. همه این اتفاقات را بعدها از زبان پدر و مادرم شنیدم. بعد از جنگ همه آدمها شرایط یکسانی داشتند و وضعیت اقتصادی نامناسب بود. اما کودکیام مانع از این شد که شرایط سخت جنگ را بهدرستی درک کنم. جنگ تنها حرفها و خاطراتی بود که از زبان پدر و مادرم میشنیدم. با وجود همه این سختیها کودکیام رویایی و زیبا گذشت چون جایی زندگی میکردیم که در کنار جنگل بود. پدرم وقتی میخواست آواز تمرین کند، جنگل میرفتیم. خود جنگل هم که برای بچهها جذاب و فوقالعاده است. پدرم رمانتیک و رویاپرور بود. قصههایی که او حین گشتوگذار در جنگل برایم تعریف میکرد، بعدها موجب شد بهدنبال قصهها و اسطورهها بروم. پدرم با اینکه خواننده اپرا بود، اما کاری برایش پیدا نمیشد و مجبور بود در یک کارخانه چاپ کار کند. کتابهایی که قرار بود خمیر شوند را با خودش به خانه میآورد و برایم میخواند. قصه هزارویکشب یکی از آن قصهها بود که برایم مثل یک رویا میماند و یادم است اسمهایی در این داستان میشنیدم که برایم حیرتانگیز بود؛ پری بانو، علاءالدین و... . حتی آن وقت فکر میکردم اگر بزرگ و بچهدار شوم، اسم پسرم را عبدالله میگذارم. خلاصه برایم یکدوره پر از فانتزی و رویا بود. آن دوران با زمزمههای پدرم گذشت که مدام میگفت زندگی سخت ما یکروز با رفتن به یکجای دیگر تمام میشود و این میل رفتن از کودکی در من شکل گرفت و خیلی دلم میخواست بدانم آنسوی دنیا، پشتپرده آهنین حکومت شوروی چیست؟ آن سوی دنیا برایم سرزمینی پر از رویا و یک اقیانوس بود که فکر میکردم اگر به آن طرفش برسم، رسیدهام بهشت. اما الان فکر میکنم همان دوران کودکی بهشتم بود چراکه هیچچیز بالاتر از آن نیست که در کودکی پدرت قصههای شیرینی را در گوشت زمزمه کند و تو رویاپردازی کنی. موسیقی متن فیلم گیزلا هم از قطعات پدرتان است؟ بله. پدرم خواننده بود. صفحههای کهنه را با پدرم امتحان کردیم من وین ماندم و درس خواندم و بعد دیگر ایران آمدم. پدرم هنرمند بود و من هم قطعا میخواستم دنبال هنر بروم و با کسی ازدواج کنم که یا هنرمند باشد یا هنردوست. آشنایی با سینایی هم بابت هنرمندبودنش بود. من در وین نقاشی خواندم و آقایسینایی سینما. عروسکها در وین به ذهنتان آمدند؟ این عروسک را در بازار وین دیدم. این اعتراض در من بود که چرا دنیا اینطوری است؟ وقتی شعرهای خیام را خواندم انگار زخمم التیام یافت. من هم آشتی و فکر کردم دنیا آنطور نیست که ما فکر میکنیم. رفتن، بودن، ماندن و دوباره بهدنیاآمدن چیزی است که در فلسفه شرق وجود دارد. ببینید مولانا چقدر درباره آن حرف میزند. بعد به همان تختجمشید و فیگورهایش رسیدم؛ تمرین سکوت در برابر عظمت مجسمهها. از یادم نمیرود اولینبار که تختجمشید رفتم، پیش خود فکر کردم چه کسانی از این پلهها بالا رفتند؟ آن بنا عظمت خاصی داشت. در کنارش گیاهانی روییده بود که خشکیده بودند. این زوال را میرساند؛ هرچند برخی وقتها امید است. در نقاشیهای دوره تختجمشید و مجسمههای آشور به نمادها و نشانههای ایرانی نزدیک شدید... . درست است. من در فضای ایران و هنر ایران غرق شدم. الان فکر میکنم تا آخر عمر هنر ایران من را رها نمیکند. 22سالم بود به ایران آمدم. هنر اینجا من را جذب کرد. این عناصر زنده مثل پرنده کوچک، شاخهگل، سیبسرخ و... که در کنار نقوش تختجمشید میبینیم، استعاره از چیست؟ آن گل، بهشت را تداعی میکند که روی دیوارها میبینیم. درواقع اگر اینجور هم فکر کنیم از آن فولکلورهای زنده که کار کردم دور نیست؛ ولی بهنوعی دیگر. بعدها که دیوارها آمدند هم همینطور است. بعضیها میگویند چقدر با هم فرق میکنند. فرقی نمیکند. فقط مجسمهها از نظر فرمورنگ شکلی حماسی دارند. اما فرسکهای رنگپریده که مینیاتورها رویش است و پاکشده، مثل این باغهای بهشتی است که پاستل است اما آن نشانهها که در کنارش زنده است، از نظر مفهوم همان است. گیزلا همانطور صفحات کتاب را ورق میزند. صفحاتی که یادآور دورههای مختلف کاری است؛ از «طنین سکوت» تا «تصاویر و دیوارها» که بینشان یکدهه فاصله است. او چهرههایی از مردم جنوب را هم کشیده. درباره این نقاشیها میپرسم. جواب میدهد: جنوب اصلا اسطوره خالص است. زمانی که به جنوب ایران پا گذاشتم، احساس کردم گهواره اسطوره است. آبوهوای آن را مانند یونان دیدم. بیخود نیست که اسطورههای آنجا اینقدر غلیظ است. من عاشق جنوب شدم. زنان جنوبی اسطوره مجسم هستند. زنان با این نقابها اسطوره امروزند این نقابها به آنها هیجان میدهد نمیدانید پشتش چهچیزی هست. در قشم در مزرعهای یکی از این زنها را دیدم که کار میکرد. پوشیهسیاه داشت. پیاده شدم اجازه گرفتم که عکس بگیرم. دیدم بچه وحشتزده دوید و به مادرش چسبید، گفتم من اینقدر وحشتناک هستم که او آنقدر ترسید؟ گفت نه، فکر میکند شما میخواهید به او آمپول بزنید. خیلی جذاب بود احساس میکردم اسطوره جریان دارد چه شد به این جریانها علاقهمند شدید؟ از همان تختجمشید شروع شد. دنبال این ریشهها و چیستی آنها میگشتم. به نظرم فیگور آناهیتا برابر با آرتمیس و دیانا است. احساس کردم ریشهشان یکی است. نقاشیای را نشان میدهد که مراسم عروسی را به تصویر کشیده. میگوید زنها بعد از ازدواج در آنجا احساس میکنند تمام سرنوشتشان به آن عروسی وابسته است. هیچچیز دیگری غیر آن نیست. موضوع «عروس آتش» سینایی هم همین بود... البته من قبل از او به آنجا رفتم. یعنی ایده را ایشان از شما گرفت؟ نه، آقایسینایی هم جنوب را دوست داشت. به نقاشیهای «گل و مرغ»ی میرسیم که سینایی روی دشنهها و ارهها به نمایش گذاشته. میپرسم: از بوم خسته شده بودید که این چیدمانها را ساختید؟ اگر ایده خوبی به ذهنم برسد، کار میکنم. دوست داشتم اینطور کار کنم، اما دشوار است چون چندنفر باید به من کمک کنند. اما مستقلبودن هم چیز خوبی است. این دوره تمام شد یکدوره دیگر هم دارم که سفرنامه است و تابهحال جایی نشان ندادهام. میخواهم آنها را در موزه هنرهای معاصر تهران نشان دهم، چون ایندسته کارها موزهای است. نمیشود یکییکی ارایه داد. بهنظر میآید جلوتر که میرویم، از نقاشی صرف فاصله گرفتهاید... . «سفرنامه» ایجاب میکرد. این مجموعه داستانی دارد که اگر دیجیتالی چاپ شود، بهتر است. نگاهتان به مقوله نقاشی در مجموعه «سفرنامه» تغییر کرده. درست است؟ میخواستم زندگی خودم باشد. هشت، 9سال این داستان طول کشید. فکر کردم پس من کی هستم؟ زندگینامه من چه چیزی هست؟ میتوان اینطور گفت که عناصر موجود در کارهای شش، هفتدوره قبلیتان را در اینجا میبینیم... . این موضوعات همراه من بوده. در این کارها کودکی من را میبینید. یکجا پرنده است و چراغ علاءالدین و چراغ نفتی. یکجای دیگر اثر شبهایی را تداعی میکند که با چراغ، مشق مینوشتم. این قصهها را خوب یادم هست. از طرف دیگر ایران برای من نکتههای مهمی داشت. در یک جای دیگر اثر، کارتملی خودم هست. تولد هست و شعر. چرا اینقدر دیر جذب اینها شدید؟ قبلا تختجمشید جذبم کرد؛ گل و مرغ جذبم کرد. در این عناصر جدید روایتگویی بوده. گیزلا بعد، آلبوم «با خیام» را مقابلم ورق میزند. این کتاب شامل 25پرینت از مجموعه «دیوارها و نقشها»ی اوست. این 25پرینت را سینایی چندی پیش، دیوارهای گالری سین به نمایش گذاشت و حالا در قالب آلبوم مقابلم است. در این مجموعه که گیزلا در دهه60شمسی رویشان کار کرده، نماهایی از کاخهای ایرانی همچون چهلستون را میبینیم که متاثر از شعر و حالوهوای خیامی است. این کتاب هم در صدنسخه و با قیمت پنجمیلیونو500تومان چاپ شده است. گیزلا سینایی چندیپیش نشان مهمی را دریافت کرد. این البته برای اولینبار نیست که دولت مجارستان از او تقدیر میکند. چهارسال پیش دولت مجارستان جایزه فرهنگهای موازی را بهدلیل ایجاد ارتباط میان فرهنگ ایرانی و مجارستانی به او داد. بهتازگی هم رییسجمهور این کشور نشان «شوالیه جمهوری مجارستان» را به او اهدا کرده. این نشان طی سفر معاوناول پارلمان مجارستان به ایران آورده و به گیزلا اهدا شده؛ نشانی که بالاترین نشان فرهنگی مجارستان محسوب میشود. میپرسم: این نشان چه ویژگیای دارد و به چه کسانی اعطا میشود؟ نشان صلیب لیاقت جمهوری مجارستان هرساله به افراد سرشناس در رشتههای دانشگاهی، تحقیقاتی و هنری تعلق میگیرد. دلیل تعلقگرفتن چنین نشانی به من-آنطور که دولت مجارستان اعلام کرده- بهدلیل فعالیتهایم میان دوفرهنگ مجار و ایران و معرفی فرهنگ دوملت به یکدیگر بوده است. هنوز میتوان به گفتوگو ادامه داد. اما آنچه مانع ادامه آن میشود، زمان است که مثل برقوباد میگذرد. باز هم در دیداری دیگر با «گیزلا» و «خسرو سینایی» ساعت به نزدیکیهای نیمهشب رسیده و حرفهای ناگفته همچنان باقی ماند. باید برخاست و رفت. شهرکغرب خلوتتر از همیشه است. از خانه سیناییها بیرون میآیم. به خیابان که میرسم سرمای گزنده به تنم چنگ میزند. درون ماشین میتوان از گزند سرما در امان بود. تا جنوبشهر راهی نیست. میتوان در خلوت نیمهشب بیدغدغه راهبندان بیتوقف راند. تا خانه را در اتوبان خلوت میرانم. پنجره را بازکردهام تا هوای تازه به ریههایم برسد. در مسیر، صحبتهای خسرو سینایی را درباره «گیزلا» در ذهنم مرور میکنم: «گیزلا در زندگی هنریاش تجربیات متعددی را پشتسر گذاشته و تجربه جنگ تحمیلی را نیز میتوان در آثار او مرور کرد و به واسطه ایفای نقش گیزلا سینایی بهعنوان یک میانجی برای معرفی فرهنگ ایرانی و مجارستانی، او بارها موردتقدیر دولت مجارستان قرار گرفته و نمایشگاههایی نیز برای معرفی آثارش در مجارستان برپا شده است. بهطورکلی گیزلا میانجی دوفرهنگ شرق و غرب است.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.