ارز بازی در استانبول
احسان سلطانی . پژوهشگر
از میدان فردوسی که به سمت چهارراه معروف استانبول قدم میزنی، کمکم بوی دلارهای نو و کهنه به مشام میرسد. پس از چندصدمتری که بورس فروشگاههای مصنوعات چرمی و کیف و کفش برندهای ایرانی تمام میشود، نمایشگاه بزرگ و بیرونق شرکت سهامی فرش ایران خودنمایی میکند و در طرف راست خیابان دیوارهای بلند و طولانی سفارت انگلیس آغاز میشود. پس از عتیقهفروشیها و صرافیهای رسمی، انبوه سوداگران، فروشندگان و خریداران دلار در تقاطع خیابان منوچهری با خیابان فردوسی جمع شدهاند. ازدحام دلالان بهقدری است که در پیادهروهای تقاطع جای راهرفتن نیست. درست در جایی که منوچهری به فردوسی میرسد، محوطه مثلثیشکلی قرار دارد با باغچهها و میدان کوچکی در میان آن. در میانه میدان تندیسی دایرهای با طرح یک سکه برنزی با نقش شاهی ایرانی سوار بر اسب و تیروکمانی در دست در حال شکار شیر نصب شده که به نظر میرسد مربوط به دوران پارتیان یا ماقبل آن باشد. در محوطه میدان سقاخانهای قرار دارد که دیرزمانی است آب ندارد و به یاد سه شهید دفاع مقدس (حبیبالله داودآبادی، حسین خوبرو و محمدعلی اخباری که یادشان گرامی باد) ساخته شده و گویا مسوولان شهرداری دیری است آن را به فراموشی سپردهاند. بهسختی میتوان به داخل محل تجمع دلارفروشان راهی جست. همهجای آن پر از سوداگرانی است که خریدوفروش ارز را پیشه کردهاند. از پیر و جوان گرفته تا زن و مرد و در میان هیاهوی جمعیت، همه گویشها و لهجههای ایرانی به گوش آشنا میآیند. کف میدان پر از زبالههایی است که نشان از دورهمی دلالان دارد. تا چشم کار میکند میتوان پوست تخمه، تهسیگار و لیوانهای یکبارمصرف را کف خیابان دید. برای جورشدن بساط، دستفروشی در لابهلای جمعیت دلالان، چای داغ میفروشد؛ جمعیت به اندازهایاست که هر دستفروشی را وسوسه میکند. یکی جوراب به دست دارد و دیگری فال. دلالان هم بیکار ننشستهاند و بخشی از بساط دورهمی را جور کردهاند. از لای جمعیت تاسها را که روی تختهنردها میدوند میتوان دید. قهوهخانههای نزدیک به تقاطع که چندماه پیش مشتری چندانی نداشتند، اکنون دیگر جای نشستن ندارند. دو پسر جوان یکی آکاردئون میزند و دیگری آوازی به آذری میخواند. شاگرد قهوهچی برای طلب انعام منقل اسپند را دور میگرداند. لابهلای دود قلیانها همه گفتوگوها بر سر دلار دور میزند. خیلیها دو دستگاه موبایل در دست دارند و کاغذی که بر آن اسمها و مبالغی نوشته شده است. هرازچندگاهی یکی وارد میشود و خود را در کنار بقیه جا میدهد، اولین چیزی که بر زبان میآورد، یک عدد دورقمی است. جوانی که تازه جا خوش کرده، میگوید: «65» به مفهوم آخرین مبلغ معاملهشده هر دلار به میزان 3565 تومان است. برخلاف آنچه مشهور است، در چهارراه استانبول اثری از دلارفروشان به چشم نمیخورد. در یک طرف چهارراه مجتمعهای تجاری قدیمی پلاسکو و کویتیها قرار گرفتهاند که مرکز فروش پوشاک مردانه کاژوال کشور هستند و در دو سوی دیگر، دیوارهای سفارتخانههای انگلستان و ترکیه. در جوار صرافیهایی که در طول خیابان فردوسی از چهارراه استانبول به سمت میدان فردوسی پراکنده شدهاند و دلارفروشان دورهگردی که با بساط یا بدون بساط خریدار و فروشنده ارزهای خارجی هستند، تقاطع منوچهری با فردوسی به محل تجمع اصلی سوداگران غیررسمی ارز تبدیل شده است. صرافیها با تابلوهایی که بهای روز خریدوفروش انواع ارزهای معتبر و متداول خارجی را نشان میدهد، در کنار ارز به خریدوفروش سکه نیز مشغولند. در خیابان منوچهری اما اثری از دلارفروشان نیست و پر است از مغازههای لوازم آرایشی و بهداشتی و چمدان و کیف. چندسال پیش که دولت وقت، گناه افزایش نرخ ارز را به گردن بهاصطلاح دلارفروشان این منطقه انداخت، آنها به فرعیهای خیابان منوچهری از قبیل کوچه قدیمی و معروف ارباب جمشید مهاجرت کردند. متقاضیان و شرکتهای بزرگ از طریق صرافیهایی که در سطح شهر پراکنده شدهاند و حتی در کشورهای دیگر فعالیت دارند، نیاز خود به ارز غیررسمی را تامین میکنند. منطقه تقاطع منوچهری با فردوسی محل مراجعه مصرفکنندگان خردهپا و مسافران سفرهای خارجی است و مردمی که دلار را بهعنوان پسانداز و پشتوانه مالی قابل اتکاتری میدانند، بسته به وضعیت بازار و نیاز مالی اقدام به خرید یا فروش آن میکنند. در مجموع با توجه به مراودات و مبادلاتی که دلالان با بعضی از صرافیها و عرضهکنندگان بزرگ ارز دارند، حجم مبادلاتی که در این میدان که قطر آن اندکی بیش از ده متر است قابل ملاحظه به نظر میرسد. مهمتر از آنچه در زمینه خرید و فروش ارز در این میدان جریان دارد، معاملات صوری یا به عبارت بهتر قماری است که بر سر دلار رخ میدهد. در این معاملات واحد اصلی خرید و فروش «خط» است. یک خط یعنی یک میلیون دلار و واحد خردتر «100تا» به معنی صدهزاردلار است. معاملات بر سر خرید یا فروش دلار در روز بعد شکل میگیرد. یکی با دیگری که طرف حساب است، تماس میگیرد و درخواست خرید مقدار معلومی از دلار را میکند و بر سر قیمت توافق نهایی میشود. مدت این معاملات یک روز بوده و زمان معمول تسویه بین ساعت 11 تا سه بعدازظهر روز بعد است. در اینجا معمولا قرار نیست که روز بعد معاملهای واقعی صورت گیرد. بعضی اوقات واسطهها کارگزار این معاملات برای دیگران هستند. در روز بعد اگر نرخ دلار (نسبت به مبلغ مورد توافق) بالا برود، آنکه خریده بسته به حجم خرید، سود کلانی را برده و آنکه دلار را ارزانتر فروخته متضرر میشود. در توضیح بیشتر، یکی از دلالان میگوید، یکی با من تماس میگیرد و برای فردا درخواست خرید مثلا دو خط دلار میکند و پس از چانهزنی بر سر مبلغ (مثلا سههزارو600تومان) توافق میشود. بنابراین من باید روز بعد دومیلیوندلار به مبلغ هر دلار سههزارو650تومان به او بفروشم. اگر در روز بعد نرخ دلار افزایش یابد من متضرر خواهم شد، زیرا باید دلار را به مبلغ گرانتر از آنچه فروخته، خریداری کنم و به او به مبلغ توافق شده بفروشم. چون نفس معاملات صوری است، مابهالتفاوت معامله باید پرداخت شود، بهعنوان مثال اگر دلار سههزارو700تومان باشد، به ازای دومیلیوندلار (ضربدر 50تومان) صدمیلیونتومان بدهکار میشوم. در صورتی که نرخ دلار کاهش یابد، طرف مقابل من زیان خواهد دید و موظف به پرداخت مابهالتفاوت مربوطه خواهد بود. او میگوید: در اینجا هیچگونه سند، رسید یا قراردادی وجود ندارد و تنها عامل تعهدآور قول و گفته اشخاص است. افراد زیادی را میشناسد که تا میلیاردها ریال در این معاملات صوری از دست دادهاند و در همین حین به یکی که کمی آنسوتر نشسته اشاره میکند و میگوید، همین چند وقت پیش 700میلیونتومان زیان داد که هنوز 40میلیونتومان آن را بدهکار است. در هنگام خسارت و زیان معمولا طرف مقابل خود را متعهد به پرداخت مبالغی که گاه تا بیش از 10میلیاردریال میرسد میداند و گاه پیش میآید که طرف متواری شده و از زیر بار تعهد خود شانه خالی کرده و در صورت ذینفع بودن واسطه، او باید تاوان آن را بدهد. این نوع معاملات صوری بین دلالان این منطقه انجام شده و اگر تازهواردی بخواهد وارد میدان شود، در ابتدا باید نقدی معامله کرده و بهتدریج با کسب اعتبار با دیگران به صورت اعتباری کار کند. تعداد دلالان و واسطهگران فعال چندصدنفر بیشتر نیست. دلال دیگری با لحنی تاسفبار میگوید، این بازار برندهای ندارد و کسی را نمیشناسد که از این راه به جایی رسیده باشد. کمکم هوا رو به تاریکی میرود و ژولیدهپوش کارتنخواب چشمانش به دستان رهگذران است. میگویند، چند سال پیش او یکی از دلارفروشهای مهم این منطقه بود و هست و نیست خود را بر سر سودای دلار از دست داد. از حال و روزش که میپرسم، میگوید: «در مورد دلار نپرس کهآلودهاش میشوی.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.