بستر حیات، هزینه توسعه نیست
عبدالحسین طوطیایی- عضو بازنشسته هیاتعلمی سازمان تحقیقات کشاورزی
رییس دولت نهم در سال 1385 در سخنانی در مشهد اظهار کرد که حفاظتهای زیستمحیطی با راهبرد توسعه موردنظر ما در تضاد است و باید در مسیر توسعه از این موانع عبور کنیم (نقل به مضمون). اکنون که شاهد بحرانهای زیستمحیطی پرشمار، از کرانههای دریای خزر تا سواحل خلیجفارس هستیم درمییابیم که ریشه بسیاری از آنها در برنامههای شتابآلود موسوم به توسعه بوده که با یکسونگری افراطی در تلاش بودهایم در دوره محدود مدیریتهای خود قابلیتهای اما نامحدودمان را به رخ جامعه مخاطب بکشانیم (همانطور که رییس دولت نهم شتاب داشت). خطه و اقلیم زرخیز استان خوزستان از جمله عرصههایی است که در خلال حداقل 30سال گذشته دچار برنامههای شتابزده توسعه بوده است (از قبیل نامعادلات رخداده در رود کارون و شورشدن اراضی زیر سد گتوند و...). آنچه کماکان به تداوم نگرانی میافزاید این است که آزمونوخطاهای متعدد دو، سهدهه اخیر هنوز بر دوراندیشی و جامعنگری در اجرای برنامههای توسعهای ما اندکی نیفزوده است و چهبسا علاقهمند باشیم که خودمان میزبان مراسمهای از کلنگ آغازین تا قیچی بازگشایی باشیم. برنامه احیای اراضی کشاورزی در سطح 550هزارهکتار و با لحاظ بهرهبرداری از حدود هشتمیلیاردمترمکعب آب از منابع سطحی استان خوزستان در اولویت برنامههای بخش کشاورزی به تصویب رسیده است و در قالب آن پروژه عظیم تسطیح، یکپارچهسازی زهکشی زیرزمینی و احداث شبکه آبیاری 331هزارهکتار از اراضی خوزستان و ایلام به سه حوزه کرخه، کارون، مارون، دز، زهره و خیرآباد تقسیم شده و اجرای آن به موسسه جهاد نصر واگذار شده است. مهمترین نکته در این زمینه آن است که شتاب اجرایی در این طرح نباید مسوولان را از آسیبهای زیستمحیطی غافل کند، بلکه باید پیش از انجام این پروژه عظیم، پیامدهای زیستمحیطی آن مورد بررسی دقیق قرار گیرد. بهنظر میآید مساله امکان ورود زهآبهای شور این اراضی به تالاب شادگان هنوز با تردیدها و ابهاماتی همراه است. بنابرسوابق حداقل سهدهه گذشته، انجام مطالعات در بسیاری از برنامههای توسعهای با خوشبینی نتیجهگیری شده است و چهبسا مشاوران به انگیزه ادامه فعالیت و معیشت خود، چشمانداز نهایی را برای کارفرما آرمانی ترسیم کردهاند. بحرانهایی از قبیل دریاچه ارومیه و آلودگیهای کارون و... از دستاوردهای کارفرماهایی است که به هر بهایی اراده به انجام پروژهها و از سویی دورنمای رویایی مطالعات مشاوران آنان و مهمتر از همه ارزیابیها و نظارتهای فنی در مدارهای بسته بوده است؛ مدارهایی که شاید جای صاحبنظران و متخصصان کلاننگر در آنها خالی بود.
طرح 330هزارهکتاری موردنظر نیز که با اعتبار 3/2میلیاددلار از محل صندوق توسعه ملی مورد تصویب قرار گرفته اگر با شتاب انجام گیرد میتواند در معرض آسیبهایی از زمره رخدادهای گذشته واقع شود. پرسشهایی که نگارنده در این یادداشت فشرده برای این اجرای بزرگ دارد این است که آیا سازمان حفاظت محیطزیست بررسیهای کاملی درخصوص پیامدهای درازمدت آن انجام داده است؟ (بررسیها باید تحتتاثیر ضرورت افزایش اشتغالزایی و درآمد عمومی و تاکیدات شتابزده دولت محترم قرار نگیرد.) آیا پیمانکار دارای توان لازم هست؟ اگر قابلیتهای فنی و مالی برابر با موسسه مذکور در کشورمان وجود نداشت آیا از شرکتهای تخصصی و سرمایهگذاری خارجی برای یک رقابت مثبت برای اجرای این پروژه دعوت بهعمل آمده است؟ سوال از وزارت جهاد کشاورزی نیز مطرح است که با عنایت به 330هزارهکتار برنامه یکپارچهسازی در طرح مذکور و موارد مشابه در سطح کشور آیا بهتر نیست که قبل از هر اقدامی برای یکپارچهسازی اراضی، قوانین ارثبری از زمین تغییر کند؟ بدون تردید با امکان قطعهقطعهشدن دوباره این اراضی ناشی از قوانین موجود وراثت، نتایج یکپارچهسازیها کوتاهمدت خواهد بود. بهخاطر بسپاریم که برای اجراهای بزرگ و تاثیرگذار تنها جامعههای بومی مخاطبان ما نیستند بلکه تمامی مردم کشورمان در درازای آینده ما را برای تلاشهای سازنده یا شتابهای مخرب مورد داوری قرار خواهند داد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.