وظایف فرهیختگان در قبال جامعه
در ستایش دانش «آموزش» و «فناوری آموزشی»
بابک زمانی. متخصص مغز و اعصاب -مدیرگروه نورولوژی دانشگاه علومپزشکی ایران
در هیچ دانش دیگری، به قدر دانش «آموزش»، محتوا تحتالشعاع شکل نیست! در دانش آموزش، شکل است که حرف اصلی را میزند. مهم نیست که شما ریاضی درس میدهید یا فقه، طب یا تاریخ ایران باستان، شما بهجز آن دانش، نیازمند دانش آموزش هم هستید. دانش آموزش از یکجنبه دیگر هم حداقل در کشور ما بیرقیب است، تاکنون هیچدانش دیگری تا این حد مورد بیمهری قرار نگرفته است. شما ممکن است هیاتعلمی شوید، بدون اینکه دانش شما در ابتدای استخدام ارزیابی شود، شما ممکن است در رشتهای مشغول به تحصیل شوید که آموزش بخش ذاتی آن باشد، اما هیچکس هیچگاه هیچ چیز در مورد دانش آموزش به شما تدریس نکند. شما ممکن است به کار تدریس مشغول باشید، اما دانش آموزش شما، ساعتهایی که صرف فراگیری آن میکنید، کیفیت تدریس شما، تواناییهای شاگردان قبل و بعد از کلاس شما، هیچ نقشی در امتیازات و در ارتقای شما نداشته باشند و... . اما باز هم جنبههای بیرقیب دانش آموزش ادامه دارند. در هیچ دانش دیگری فواید و مضرات این دانش اینقدر آشکار و زودیاب نیستند! یک مبحث را ممکن است استاد برجسته آن رشته تدریس کند و حاصل فقط خمیازه و احیانا بیزاری و چندش مادامالعمر از چنین مبحث پیچیده و غیرقابلفهم باشد. اما ممکن است یک دانشمند آموزش با تواناییهای علمیای حتی کمتر از استاد پیشگفته، همان مبحث را تدریس کند و ساعتی لذتبخش و فراموشنشدنی از تدریس آن مبحث برجا بگذارد به گونهای که شاگردان احساس کنند نیمساعتی را که در آن کلاس گذراندهاند، انگار در دریاچه خوشرنگی با لذت شنا کردهاند و حالا رنگشان برای همیشه اندکی تغییر کرده است و حالا چیزهایی را بهگونهای دیگر میبینند. در واقع میتوان گفت دانش آموزش با گسترش آگاهی، جهان را زیرورو میکند. اذهان بدوی، آموزش را مخصوص کودکان میدانند. میاندیشند آموزش در مورد بزرگسالان اگر هم لازم باشد، تکنیک خاصی نیاز ندارد. برخی میاندیشند آموزش خردسالان و آموزش کمدانان ارزش زیادی ندارد. آنچه مهم است آموزش بزرگسالانی است که تحصیلات دانشگاهی دارند. آشکار است که اینگونه نیست. آموزش به معنای دانش روشنکردن تاریکیها و به معنای سادهکردن پیچیدگیهاست، بنابراین پیچیدگی آموزش دانشجوی پزشکی، بیش از آموزش دستیار فوقتخصصی است و بنابراین دانش آموزش ارزش و کاربرد بیشتری دارد. وقتی شما کلیت یکمفهوم را به زبان ساده برای کسی که از بیرون یکفن به آن نگاه میکند، توضیح میدهید و او میفهمد، آشکار میشود که شما آن موضوع را عمیقا فهمیدهاید، اما با ترجمه کلمات و اصطلاحات فنی به اصطلاحات فنی دیگر، میتوان عدم درک کامل آن موضوع را مکتوم نگه داشت. تازه تکنولوژی و دانش آموزش، محدود به دانشجوی پزشکی هم نیست، بلکه بیمار را هم دربر میگیرد. تا حدود زیادی میتوان گفت مشکل در بیماری که نتواند موضوع را دریابد، نیست، بلکه مشکل در طبیبی است که توانایی ارزیابی فهم و خواست بیمار را ندارد یا آن را نمیتواند برآورده کند یا وقت کافی برای آن ندارد. خیل میلیونها بیماری که بهدنبال هرمشکلی، قبل یا حتی بعد از ویزیت توسط پزشک، دیوانهوار راهی اینترنت میشوند تا اطلاعات «به چنگ» آورند، خود مهمترین نشانه اهمیت دانش آموزش در کار پزشکی و در هرسطحی است. دانش آموزش، روزبهروز در حال گسترش و تحول است. برنامههای جدید آموزشی با تکنولوژیهای پیشرفته سمعی و بصری، هرنوع ترکیب آموزشی را امکانپذیر میکند. برنامههایی نظیر پاورپوینت، کینوت و این اواخر پرزی، در زیبایی و ابعاد اسلاید و سهولت تهیه، اعجابآورند. اما برنامههایی هم در راهند که موضوع سخنرانی را به شکلی سهبعدی، در فضای سالن به نمایش درمیآورند. در صورت اشتراک در یک دانشگاه مجازی، آخرین جلسه آن کلاس، بهطور خودکار (بدون دانلود مجدد) در موبایل یا تبلت شما در دسترس خواهد بود. موضوع تدریس را میتوان در فضای مجازی ضبط کرد تا نیازی به حملونقل آن نباشد و تا ابد دانشجویان به آن دسترسی داشته باشند. استاد میتواند در هرنقطه کره زمین و کلاس در هرجای دیگری باشد و چنداستاد از چندنقطه دنیا با هم در یک کلاس، اشتراک داشته باشند. امروز این ارتباط تنها با یکموبایل و یکخط اینترنت بیسیم امکانپذیر است. همه اینها نیازمند وقت کافی برای آموزش و استادانی است که بتوانند آن را تدریس کنند. بهعلاوه علاقهمندی و تجربه کافی برای اجرای یک برنامه آموزشی، درک خواستههای مخاطبان و حفظ توجه آنان تا پایان برنامه هم الزامی است. شرط تداوم این تواناییها، ارزیابی آنها، تشویق و تنبیه در نحوه اجرای آنان و شمول آنان در معیارهای ارتقای هیاتعلمی است. توجه به این تکنولوژی و ارزیابی آن، نشانه فرهنگ بالاتری است که از استاد فلسفه، تنها انتظار فیلسوفبودن و فلسفهپردازی و از طبیب، تنها اکتشاف روشهای نوین را انتظار ندارد. بلکه یک فیلسوف واقعی، فلسفه را از متون ثقیل و محدود خارج و در سایر علوم و در زندگی روزمره تزریق میکند، به همینترتیب پزشک طب را هم به فرهنگ عمومی وارد کرده و تصورات پزشکی مردم را تغییر میدهد. در چنان شرایطی که ارتقای علمی، تنها تحقیق و اکتشاف نیست، قطعا هم در دانشکده پزشکی و هم در دانشکده فلسفه، پدیده انتحال کاهش چشمگیر پیدا خواهد کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.