تاریخچه آموزش و پژوهش در ایران
نگاهی به گذشته و تصویری از آینده
مهدی ضرغامی
گروه علم: دکتر «مهدی ضرغامی» استاد و رییس اسبق دانشگاه صنعتی شریف و بنیانگذار دانشگاه صنعتی اصفهان مورد احترام و قدردانی عموم فارغالتحصیلان برجسته دانشگاه صنعتی شریف است. دکتر «ضرغامی» در زمینه توسعه آموزش عالی و توسعه تکنولوژی صاحبنظر برجستهای است که دیدگاههای معتبر و ارزشمندی در زمینه لزوم گسترش آموزش عالی در کشور و همچنین ضرورت ارتباط دانشگاه و صنعت و تاریخچه فعالیتهای دانشگاههای صنعتی شریف و صنعتی اصفهان دارد که بخشی از این دیدگاهها را در گردهمایی فارغالتحصیلان دانشگاه صنعتی شریف که مهرماه گذشته برگزار شد، ارایه کرد. با تشکر از ایشان که متن سخنرانی خود را در اختیار روزنامه «شرق» قرار دادند، در ادامه با این دیدگاهها آشنا میشویم.
با سلام و تشکر از انجمن فارغالتحصیلان دانشگاه صنعتی شریف و اینکه این فرصت را به من دادند که تجربیات خودم را در مورد آموزش و پژوهش در علوم و مهندسی، همراه با تصویری از آینده با شما در میان بگذارم. در تاریخ ایران، ایجاد صنایع خاصی مبدأ تحولات عمیق تکنولوژی بوده است. برای مثال، ایجاد راهآهن سراسری در زمان سلطنت رضاشاه، ایجاد کارخانه ذوبآهن در دهه1340 و ایجاد انرژی اتمی در اواخر دهه50 هر یک منشاء تغییراتی شد. در دهه1340 تصور بر این بود که ایجاد کارخانه ذوبآهن اصفهان سرآغاز ورود ایران به صنایع سنگین و تکنولوژی مربوطه خواهد بود اما ایران برای ورود به چنین مرحلهای از صنعت، آمادگی لازم را نداشت و نیروی انسانی متخصصی که بتواند چرخهای صنایع سنگین را به حرکت درآورد و مسایل فنی و علمی مربوط را در داخل حل کند، موجود نبود. به همین دلیل، فرمان تاسیس دانشگاه ما (دانشگاه صنعتی شریف) صادر شد تا از یک سو، نیروی متخصص مورد نیاز صنایع سنگین را تربیت کند و از سوی دیگر با انجام پژوهش در شمار دانشگاههای معتبر علمی و تکنولوژی جهان درآید. دانشگاه ما توسط دکتر «مجتهدی» تاسیس شد و استادان شایستهای به کادر آموزشی آن پیوستند و دانشجویان بااستعدادی وارد دانشگاه شدند. «مجتهدی» با تمام نیرو، برای تحقق هدف ایجاد یک دانشگاه که در شمار دانشگاههای معتبر علمی و تکنولوژی جهان باشد، مبارزه کرد. دانشگاه ما در زمان ریاست دکتر «امین»، سازمان یافت و اولین دورههای فارغالتحصیلان در صنایع داخلی، مشغول به کار شدند یا برای ادامه تحصیل به موسسات علمی خارج رفتند و در هر جا که بودند، درخشیدند و مایه افتخار همه ما شدند. هنوز چند سالی نگذشته بود که دانشگاه ما در سراسر دنیا بهعنوان یک موسسه آموزش عالی معتبر شناخته شد. استادان دانشگاه ما به پژوهش، تهیه و چاپ مقالات علمی پرداختند، ولی این پژوهشها با مسایل روز و آینده ایران ارتباطی نداشت و ما در مطالعه و هدایت سیاستهای تکنولوژی، صنعتی، اقتصادی و اجتماعی کشور، نقشی نداشتیم. پژوهشهای ما در پیشبرد تکنولوژی، نوآوری در صنایع، اختراع، ایجاد صنایع منتج از آن و اقتصاد ایران نقش مهمی نداشت. استادان رشتههای مهندسی اغلب روی ادامه کار دکترایشان پژوهش میکردند و مقاله مینوشتند. در رشتههای علمی همچون فیزیک، ریاضی و شیمی، مشکل اساسی ما ایجاد ارتباط و ادامه تماس با محیطهای زنده و فعال علمی جهان و دانشمندان طراز اول بود، چه دور افتادن از چنین محیطهایی، موجب رکورد فکری بود. برای رفع این مشکلات، دانشگاه اقدام به ایجاد مراکز پژوهشی کرد تا پژوهش در مسیر نیازهای جامعه قرار گیرد. «مرکز خواص و کاربرد مواد و انرژی» به سرپرستی دکتر «وجدانی»، «انستیتوی آب و انرژی» به سرپرستی دکتر «نوحدانی»، «مرکز تحقیقات الکترونیک» به سرپرستی مهندس «صمصام بختیاری»، «مرکز تحقیقات مهندسی بیوشیمی» به سرپرستی دکتر «فاضلی»، مثالی چند از این مراکز است، ولی موفقیت محدود بود و دانشگاه ما هنوز در شمار دانشگاههای معتبر علمی و تکنولوژی جهان درنیامده بود. پرسشی که اینجا مطرح میشود این است که چگونه میتوانیم دانشگاه خود را به یکی از دانشگاههای معتبر علمی و تکنولوژی جهان تبدیل کنیم؟ در طول خدمتم در دانشگاه درباره این پرسش بسیار فکر و مطالعه کردم و نتیجه این افکار و مطالعات، طرح ایجاد دانشگاه صنعتی اصفهان بود که سعی میکرد به بسیاری از مشکلات ما در ایجاد یک دانشگاه معتبر علمی جهانی، جوابگو باشد. چون به نظر نمیرسد که مشکلات و چالشهای امروز، نسبت به آن سالها تغییر اساسی کرده باشد. من اصول فکری این طرح را با شما در میان میگذارم. هدف من از طرح ایجاد دانشگاه صنعتی اصفهان، ایجاد دانشگاهی در سطح معتبرترین دانشگاههای جهان بود. دانشگاهی که از بهترین و مستعدترین دانشجویان کشور، مهندسانی نوآور و پیشرو تربیت کند که بتوانند چهره تکنولوژی کشور را تغییر دهند و ایران را در شمار کشورهای پیشرفته تکنولوژیکی جهان قرار دهند و دانشمندانی بپرورانند که با سنت علمی حاکم بر محیط دانشگاههای پیشرفته تربیت شدهاند. چنین دانشمندانی در سطح جهانی قادرند دانشجویانی تربیت کنند که نتیجه پژوهش آنان موجب پیشبرد تکنولوژی و علوم در کشور شود و زیربنای سیاستهای کشور را بسازد؛ البته چالشهای متعددی در این راه بود؛ از جمله: - چگونه میتوانیم کادر آموزشی و پژوهشی لازم را از بهترین دانشگاههای جهان جذب کنیم و در اصفهان گرد هم آوریم؟ - چگونه میتوانیم زندگی آنان را چنان تامین کنیم تا بتوانند همّ خود را منحصر به آموزش و پژوهش کنند؟ - چگونه میتوانیم سنت علمی را بر محیط دانشگاه حاکم کنیم؟ - چگونه میتوانیم مسیر پژوهشهای دانشگاه را جهت نوآوری در تکنولوژی و در رابطه با نیازهای کشور قرار دهیم؟ چگونه میشود دانشگاه را موثرترین وسیله برای توسعه علمی و تکنولوژی کشور گرداند؟ - چگونه میتوان وسایلی فراهم کرد تا نوآوری دانشجویان و استادان، نتایج اقتصادی لازم را در کشور داشته باشد؟ پاسخ به این چالشها، ابعاد متعدد داشت: 1- چالش اول: ساختار دانشکدهای موجود، ارتباط لازم را با مسایل کشور به وجود نمیآورد، پس میبایست ساختار جدیدی بر اساس مسایل بزرگ و کلی کشور به وجود آید. بنابراین دانشگاه بر اساس شش بخش آموزشی و پژوهشی در رابطه با نیازهای کشور پایهگذاری و برنامههای آموزشی متعدد در قالب این بخشها ارایه شد. این ساختار میتوانست پژوهش دانشگاه را با نیازهای کلی کشور مرتبط سازد. این بخشها عبارت بودند از: - انرژی: بخش دربرگیرنده تمام فعالیتهای آموزشی و پژوهشی مربوط به منابع انرژی چون انرژی برق، نفت، گاز، هستهای، خورشیدی، بادی، اقیانوسی، سیالات، آب، انتقال و تبدیل انرژی، مصرف انرژی و سیاستهای مربوط به انرژی بود. - انفورماتیک: این بخش دربرگیرنده تمام فعالیتهای آموزشی و پژوهشی مربوط به اطلاعات، فرایش اطلاعات، ارتباطات، کنترل و علوم و مهندسی کامپیوتر و سیاستهای مربوط به آنها بود. - مواد: این بخش دربرگیرنده تمام فعالیتهای آموزشی و پژوهشی مربوط به مواد از منبع چون معدن و مینرالها، متالورژی، پلیمرها، بتون، خاکشناسی، فرایش مواد، طراحی سازهها، طراحی صنعتی و معماری و سیاستهای مربوط به آنها بود. - غذا: این بخش دربرگیرنده تمام فعالیتهای پژوهشی مربوط به تولید مواد غذایی، فرایش مواد غذایی، بستهبندی و توزیع، مصرف و تغذیه و سیاستهای مربوط به آنها بود. - سیستمهای تکنولوژی جامعه و انسان: این بخش دربرگیرنده مسایل مربوط به فلسفه در ارتباط با فرهنگ سنتی، محیطزیست، حمل و نقل و تمامی سیستمهایی بود که تاثیر تکنولوژی، جامعه و انسان و سیاستهای مربوط به آنها را بررسی میکند. - علوم: وظیفه اصلی این بخش، ایجاد، حفظ و اعتلای سنت علمی در بالاترین سطح در کشور بود و آموزش و پژوهش در ریاضی، فیزیک، شیمی، بیوشیمی، بیولوژی، ژئولوژی و ژئوفیزیک در آن متمرکز میشد. 2- چالش دوم: تربیت و تامین کادر آموزشی و پژوهشی یکی از چالشهای مهم بود که برای حل این مشکل، برنامه خاصی که مشتمل بر انتخاب 200 نفر از بااستعدادترین و برجستهترین فارغالتحصیلان دانشگاه خودمان و سایر دانشگاههای داخل و خارج از کشور و اعزام آنان به بهترین دانشگاهها و مراکز علمی جهان بود، بهموقع به اجرا گذاشته شد. هدف این بود که پیشروترین گروههای علمی و تکنولوژی جهان را شناسایی کنیم، برنامه خود را به آنان معرفی کنیم و منتخبان خودمان را در تیم آنان قرار دهیم. برای مثال از طریق «هرالد براون»، رییس دانشکدههای مهندسی دانشگاه امآیتی با پروفسور «جی فارستر» که از ابزار «سیستمهای دینامیکی» در پیداکردن راهحل برای مسایل در زمینههای فنی، اقتصادی، اجتماعی استفاده میکرد، آشنا شدم. وی قبول کرد سه نفر از منتخبان ما را در تیم خود بپذیرد. دکتر «علینقی مشایخی» یکی از این سه نفر بود که به ایران بازگشت و «دانشکده مدیریت و اقتصاد» دانشگاه را پایهگذاری کرد. با اینکه بسیاری از آن 200 نفر به ایران مراجعت نکردند، این گروه تاثیر فوقالعادهای در ایجاد دانشگاه صنعتی اصفهان و اعتلای دانشگاه صنعتی شریف در تهران و بسیاری از نهادهای کشور داشتند. 3- چالش سوم، ایجاد سنت علمی در علوم بود: همان طور که قبلا اشاره شد، یکی از مشکلات، حفظ و اعتلای سطح علمی استادان و ایجاد ارتباط بین استادان و دانشجویان با فعالترین و نوآورترین دانشمندان جهان و بالاخره ایجاد سنت علمی در کشور بود. به این منظور به همراهی دکتر «حسین پرتوی» و دکتر «اردلان» با پروفسور «عبدالسلام» که بعدها برنده جایزه نوبل فیزیک شد، وارد مذاکره شدیم که مرکزی به منظور اعتلای سطح دانشمندان و دانشجویان منطقه (خاورمیانه) در رشتههای فیزیک نظری و ریاضی در ایران به وجود آوریم و از دانشمندان طراز اول جهان دعوت کنیم که به ایران آمده و سمینارهایی یکیدو هفتهای در مورد پیشرفتهای علوم در این زمینهها ارایه دهند و با دانشمندان و دانشجویان ما ارتباط برقرار کنند. (این برنامه مورد موافقت قرار نگرفت ولی بعد از انقلاب به صورت دیگری به وجود آمد). 4- چالش چهارم آموزش بود و هدف ما، تربیت مهندس نوآور و پیشرو بود: دانشجویان دانشگاه همگی میبایستی از یک فهم عمیق در اصول ریاضی، علوم و علوم زیربنایی مهندسی برخوردار باشند و در رشتههای مختلفی که قابلیت جذب آنان را فراهم میکند، تبحر پیدا کنند. دانشجویان دروس تخصصی لازم خود را در شش بخش دانشگاه میگیرند تا دروس تخصصی برای هر دانشجو، یک تمرکز رشتهای به وجود آورد. مثال این تمرکز رشتهای، مهندسی ارتباطات، کامپیوتر، سازه، معدن و طراحی مکانیک است. در این سیستم، دانشجو قادر بود که تمرکز رشتهای خود را شخصا طراحی کند. دانشگاه صنعتی اصفهان مانند هر آرمان دیگری، موفقیت کامل نداشت اما بدون آرمان و بدون تصویری از آیندهای درخشان، بدون داشتن اهدافی برای نیل به این آینده درخشان و بدون جدیت شبانهروزی در این راه، زندگی مفهوم ندارد. دانشگاه صنعتی اصفهان با همت و کوشش فوقالعاده استادان و مدیران و کارکنانش، یکی از دانشگاههای معتبر ایران شد. ولی مسایلی که 40 سال پیش مطرح بود، کموبیش در دانشگاههای ما هنوز مطرح است. در این چند دقیقه، (در این مجال کوتاه) مایلم در مورد اهداف آموزشی و پژوهشی دانشگاه و مسوولیت گروههای مختلف در رابطه با آینده دانشگاه، نظراتم را به اختصار بیان کنم. هدف آموزش دانشگاه در مهندسی چه باید باشد؟ برای پاسخ به این پرسش، ابتدا باید انواع مهندس را تعریف کرد. منظور من از «نوع مهندس»، رشته تحصیلی او نیست، بلکه دید او، آرمان او و نقش او در جامعه است. - مهندس نوآور: همّ خود را مصروف توسعه مرزهای علم و تکنولوژی میکند. با ریاضیات و علوم زیربنایی تکنولوژی، کاملا آشناست و در کاربرد آنها در حل مسایل، مهارت دارد. کوشش دانشگاه میبایستی علاوه بر تاکید به ریاضیات، علوم پایه و علوم زیربنایی و تکنولوژی صرف، تربیت گرایش دانشجویان و استادان به اختراع تکنولوژی باشد. یکی از هدفهای اصلی آموزش در این دانشگاه باید تربیت مهندسان نوآور، مخترع و کارآفرین باشد. - مهندس طراح: مهندس طراح با آنچه در داخل مرزهای علم و تکنولوژی است، به اندازه نیاز خود آشناست و از آن در ایجاد سیستمهای جدید استفاده میکند ولی نقشی در توسعه این مرزها ندارد. دانشگاه میبایستی تربیت مهندسان از این نوع را محدود به گروهی کند که با طراحی سیستمهای بغرنج سروکار دارند و تربیت طراحان سیستمهای سادهتر را به فارغالتحصیلان دانشگاههای دیگر محول کند. - مهندس راهبر تکنولوژی: مهندس راهبر تکنولوژی حافظ و نگهبان تکنولوژی است و راهبری سیستمهای صنعتی را به عهده دارد. ما باید تربیت این نوع از مهندسان را به دیگر موسسات آموزش عالی محول کنیم. - مهندس پیشرو: این نوع از مهندسان نقش خود را در قالب منطقهای و جهانی مینگرند. از نیازها، موفقیتها و محدودیتهای منطقه و جهان مطلعاند. چالشهای بزرگ جامعه چون مسایل محیط زیست را درک میکنند و با یک اصول اخلاقی و اجتماعی به مسایل مینگرند. اهمیت علوم و تکنولوژی و نقش مهندسی و دانشمندان را در تعریف سیاستهای کشور مخصوصا در ارتباط با محیطزیست و روابط بینالملل درک میکنند و ضمنا از ابراز عقاید خود و تشویق همگان به پیوستن به این اصول اخلاقی و اجتماعی ابایی ندارند و ترس و هراسی به خود راه نمیدهند. اینان، پیشرو تحول در جامعه هستند و دانشگاه میبایستی تربیت ایشان را در راس اهداف خود قرار دهد، باشد که در آینده، مدیران لایق و معتقد ما شوند. هدف پژوهشی دانشگاه در مهندسی چه باید باشد؟ اکنون که تعداد مقالات استادان ایرانی در نشریات جهانی به میزان قابل ملاحظهای افزایش یافته است، وقت آن رسیده که هدف پژوهش در مهندسی را از کمیت مقالات به کیفیت، ایجاد ارتباط با مسایل تکنولوژی کشور و کوشش در بالابردن کارآفرینی و حمایت از مخترعان در مهندسی، تغییر دهیم. در این راه باید از پژوهشهای بینرشتهای که زیربنای سیاستهای ملی هستند و در پژوهشهایی که موجب شکوفایی استعدادهای جوانان ما میشود، حمایت شود و این ممکن است مستلزم تغییر ساختارهای دانشگاهی (مشابه آنچه در مورد دانشگاه صنعتی اصفهان بحث شد) یا ایجاد مراکزی با هدف پژوهشی مشخص و برنامه زمانی محدود باشد. در بعضی از این مراکز استادان و دانشجویان رشتههای مختلف، مسایل تکنولوژی و اجتماعی کشور (مانند محیطزیست، آموزش، اقتصاد و ...) را مطالعه میکنند. در بعضی دیگر، مسایل منطقه و جهان مورد بررسی قرار میگیرد و در بعضی هم پژوهش با تاکید به اختراع، کارآفرینی و ایجاد صنعت نو و در نتیجه افزایش اشتغال در رشتههای تکنولوژی انجام میپذیرد. هدف مدیریت دانشگاه و مدیران دولتی چه باید باشد؟ مدیریت دانشگاه باید دارای آرمان باشد و دانشگاه را در شمار معتبرترین دانشگاههای جهان تصویر کند. اهداف لازم را تعیین کند و برنامه بگذارد و راهحل برای رفع مشکلات و محدودیتها بیابد. مدیریت دانشگاه هرگز نباید وظیفه اخلاقی و اصلی خود را که فراهم آوردن امکانات برای شکوفایی استعداد دانشجویان و استادان است، از یاد ببرد. بزرگترین ثروت ما استعدادهای جوانان ماست و کوتاهی در شکوفایی آنها، گناهی بزرگ است. مدیران دانشگاه باید بپذیرند و به دولت بپذیرانند همانگونه که استعدادهای افراد یکسان نیست، دانشگاهها نقش یکسان در کشور ندارند و نخواهند داشت. وظیفه مدیران دولتی نیز این است که این تفاوت در نقش موسسات آموزشی و پژوهشی را با توجه به استعدادهای آنان بپذیرند و درک کنند که هدف همه دانشگاهها به تربیت مهندس و معلم برای نیازهای همان زمان منحصر نمیشود. بعضی از دانشگاهها نقش دیگری دارند و نیروی متخصص آینده را تربیت میکنند. شما مدیران دولت وظیفه اخلاقی دارید که کمک کنید تا این تصویر اعتلای دانشگاه به منصهظهور درآید و دانشگاه صنعتی شریف، یکی از دانشگاههای معتبر علمی و تکنولوژی جهان شود. شما مدیران دولتی، وظیفه خطیری را در پیشبرد هدفهای پژوهشی بر عهده دارید. هر تغییری میبایستی از مدیران دولتی منشاء گیرد. ایجاد مراکزی برای مطالعه سیاستهای علمی یا ایجاد مراکزی که بر اختراع و ایجاد صنایع نو در زمینههای مختلف تکنولوژی و استفاده از این اختراعات تاکید دارند، بدون حمایت دولت انجامپذیر نیست. پیشرفت مهندسی در علوم پزشکی و بیولوژی و نوآوری تکنولوژی عظیم در صنایع الکترونیک و کامپیوتر در غرب، مدیون بودجههای پژوهشی است که دولت از طریق موسسات مختلف در اختیار پژوهشگران قرار داده بود. چنین برنامههایی که موجب جهش واقعی تکنولوژی در کشور خواهد شد باید توسط مدیران دولتی طرح و بهموقع اجرا گذاشته شود. تعلل در اینباره مجاز نیست. آنچه باعث موفقیت و پیشرفت چشمگیر دانشگاه ما در گذشته و تداوم این موفقیت تاکنون شده، عشق و علاقه به دانشگاه و کوشش خستگیناپذیر استادان، کارکنان و مدیرانی است که زندگی خود را وقف تربیت استعدادهای بینظیر دانشجویان این دانشگاه کردهاند. نتیجه این عشق، علاقه و کوشش این است که دانشگاه صنعتی شریف در شمار عالیترین مراکز آموزش عالی جهان درآمده و دانشگاه صنعتی اصفهان در مرتبه بعد از آن قرار دارد. اکنون موقع آن رسیده که آرمان والاتری داشته باشیم و همگی برای تحقق آن، هدفهایمان را تعریف کنیم و برای نیل به این هدفها برنامه بگذاریم. چالشها را دریابیم و مشکلات را یک به یک از پیش برداریم تا دانشگاه ما، در شمار معتبرترین دانشگاههای جهان درآید و سنت علمی آن، آموزش مهندسان نوآور و پیشرو آن و کیفیت پژوهش در آن، سرآمد دانشگاههای معتبر باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.