در حاشیه کتاب «پیشپرده و پیشپردهخوانی»
روی دوم نوارهای کاست
علی شروقی
اوایل دهه60 بود که شرکتی به نام سوپراسکوپ مجموعه کاستهایی را با عنوان 48داستان همراه با کتاب برای کودکان منتشر میکرد که بسیاری از آنها ترجمههایی بودند از قصههای سایر ملل؛ «سیندرلا»، «پری دریایی»، «مری پاپینز»، «گرگِ بدِ گنده» و «آوازهخوانهای شهر قصه» از جمله این قصهها بودند یا «علیمردانخان» که جزو قصههای ایرانی مجموعه بود و از روی شعر ایرج میرزا ساخته شده بود. معمولا روی اول هر کاست قصه اصلی بود و روی دوم، یک قصه دیگر. این قصه دوم هم اغلب ماجراهای پینوکیو بود (در دو مورد به هم پیوسته به یاد دارم که روی دوم قصه امیرارسلان نامدار بود و بعد از این قصه، پینوکیو شروع میشد و دنباله این هر دو قصه در کاست بعدی بود). پای ثابت بیشتر کاستهای 48داستان مرتضی احمدی و کنعان کیانی بودند که گاه نقش چندین شخصیت را ایفا میکردند. امروزه با گوش دادن دوباره به این کاستها درمییابیم که در آنها کلماتِ گاه به اصطلاح کتابی و ادیبانه زبان فارسی چه خوب در زبانی کودکفهم، جاافتاده بود و این قطعا به خلاقیت دستاندرکاران این کاستها بازمیگشت. اما اوج هنرنمایی مرتضی احمدی و کنعان کیانی در روی دوم کاستها بود که بروز میکرد، آنجا که این دو در نقش روباه مکار (با صدای مرتضی احمدی) و گربهنره (با صدای کنعان کیانی) با دیالوگهایی که گویی فیالبداهه ساخته میشدند- یا چنین هم اگر نبود، از سنت بداههگویی مایه گرفته بودند - پینوکیوی ساده دل را سر کار میگذاشتند و برای برداشتن کلاهش دسیسهای میچیدند. در این بداههگوییهای ساز و ضربی بود که منطق عصاقورتداده زبان، عرصهای میشد برای انواع بازیها و شوخیها و ساختن کلمات جفنگ با کجومعوجکردن نحوه ادای واژگان. یک نمونهاش جایی بود که روباه به گربه و برعکس، میگفت: «خیالت تخت و فکرت رَحت باشه» و بعد در برابر حیرت آن یکی از معنای واژه «رحت» توضیح میداد که «رحت» همان «راحت» است که به ضرورت وزن و برای همقافیهشدن با تخت، الفش افتاده. یا جایی دیگر که روباه مکار و گربهنره با ساز و آواز برای پینوکیو میخواندند: «از درخت نرو بالا / پاهات خرشیده میشه» که منظور از «خرشیده» همان «خراشیده» بود. این شوخیهای لفظی و کلا این پینوکیوهای میان پرده گونه روی دوم کاستهای 48داستان (نمونه دیگرش طرز مضحک لفظ قلم حرف زدن روباه مکار) شاید ربط چندانی به قصه اصلی پینوکیو نداشت؛ اما بیربطبودنشان به قصه اصلی همان قدر بیاهمیت است که وفادار نبودن ترجمه «میرزاحبیباصفهانی» به «حاجیبابایاصفهانی» جیمز موریه. موضوع مهمتر مایههای جذاب طنز و شوخی در این میان پردهها بود که اغلب از سنت و ذخیره طنز شفاهی و انواع سنتهای عامیانه نمایشی و ترانههای ساز و ضربی و تختحوضی و مانند اینها میآمد و خوب مینشست در قصههایی که برای کودکان روایت میشد و این را از همچنان جذاب بودن این کاستها برای کودکان امروز میتوان دریافت و دلیل این خوب نشستن مایههای دیرپای طنز و شوخی نمایشی و ساز و ضربی این بود که احتمالا سازندگان این شوخیها آگاهانه قصد آن نداشتند که چیزی را از گذشته احیا کنند که چنین اگر میبود، حاصل کار لابد کاری نچسب و رسمی و فرمایشی میشد و شوخیها همه به قول راوی قصه «از روزگار رفته حکایت» گلستان «از روی یادداشت.» در کاستهای 48داستان اما خبری از تقلای آگاهانه و فرمایشی و پرطمطراق برای احیای ذخایر فرهنگی نیست و اکنون که یک هفتهای هست که مرتضی احمدی از میان ما رفته و کتاب «پیشپرده و پیشپردهخوانی»اش بهعنوان آخرین اثر مکتوب او که در زمان حیاتش به چاپ رسیده پیش روی ماست، میبینیم که چه شباهتی هست بین نحوه به کارگیری و ادای کلمات در شعرهای برخی از این پیشپردهها با آن شوخیهای ریتمیک مرتضی احمدی و کنعان کیانی در نقشهای روباه مکار و گربه نره. بهعنوان مثال میتوان به شعری به نام «عشق بازی لفظ قلم» در این کتاب اشاره کرد که در آن همه «واو»ها برای لفظقلمشدن عبارات به «الف» تبدیل شدهاند مثل: «مفتان» به جای «مفتون» و «دلخان» به جای «دلخون» و الخ. چنین سربه سر گذاشتنهایی با زبان ادیبانه که خود پارودی ادیبانه کردن زبان است و تقلیدی تمسخرآمیز از فخامت، تنها از زبان کوچه و ادبیات شفاهی برمیآید و پیشپرده گونهای از ترانه است که ضرباهنگ آن از ضرباهنگ فرهنگ مردم کوچه و بازار گرفته شده است و نسبتی با زبان و فرهنگ رسمی ندارد، مگر وقتی که میخواهد این زبان و فرهنگ دستوری را وارونه کند و اینجاست که پیشپردهخوانی چنانکه مرتضی احمدی در مقدمه کتاب توضیح میدهد از حال و هوای صرفا سرگرمکننده به «طنز و انتقاد تند» بدل میشود و با وقوع کودتای 28مرداد بساط این رسم برچیده میشود اما مایههای تهنشین شده از آن، در ذهن هنرمندان طراز اول این شیوه- که مرتضی احمدی یکی از آنها بود - باقی میماند و هر دم به صورتی خود را عیان میکند. از جمله در همان کاستها و به ویژه روی دومشان که قصه فرعی را در بر میگرفت و مگر پیشپرده خود قصهای فرعی نبود در میان پردههای نمایش اصلی؛ قرابتها و مایههای مشترک گاه به طرزی غافلگیرکننده خود را مینمایانند و چه بهتر که بروزشان ناگهانی و ناخودآگاه و بداههگون باشد، نه تصنعی و از پیش اندیشیده که در این صورت وجه سرخوشانه و رها از قیدوبند این نوع کارها تباه میشود. خلوص، اصالت، خلاقیت، ظرافت و نکتهسنجی و عشق و علاقه به کار، خصیصه دورانی است که مرتضی احمدی یکی از نمادهای آن است. امروزه کارها در بهترین حالت «خوب» هستند و تنها همین. پیشپردهها و ترانههای روحوضی که مرتضی احمدی به صورت کتاب گردآوری کرده بدون شک بدون نسخههای صوتی این آثار چیزی کم دارند و افسوس که در زمان حیات مرتضی احمدی تنها تعداد کمی از این آثار در سالهای اخیر به صورت صوتی منتشر شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.