|

درباره زایش تراژدی

تراژدی نوعی نوشته و نمایش است که موضوعی غم‌انگیـز دارد و وحشت، درد و رنج انسان را نشان می‌دهد. در تـراژدی سرنوشت دو عنصر نیرومند در تقابل با یکدیگر قرار می‌گیرند. کتاب «زایش و مرگ تراژدی» به بحث نیچه درباره خاستگاه هنر تراژیک یونانی و چگونگی زایش و افول آن می‌پردازد. آسیب‌شناسی نیچـه از فرهنـگ عصـر خود، او را به تاملی ژرف در فرهنگ یونان باستان واداشت و چنین کنکاشی، ستایش او از هنر و تـراژدی یونانی را به دنبال داشت. از دیدگاه نیچه، هنـر یونانی که اوج تجلـی خـود را در فرهنـگ تـراژدی مــی‌یابــد، حاصــل ترکیــب دو عنصــر آپولــونی و دیونیزوسی بوده که یکی مظهر نظـم و همـاهنگی و دیگری مظهر مرزشکنی است. زمینه غالب در اینگونه نمایش تقدیر و ناتوانی انسان در مقابل اراده خدایان است. پایان تراژدی کلاسیک به مرگ قهرمان یا پایان ناخوشایند دیگری ختم می‌شود. از منظر ارسطو هدف تراژدی ایجاد ترس و ترحم یا به عبارتی کاتارسیس در تماشاگر است و از دیدگاه شوپنهاور تراژدی، نمایش یک شوربختی بزرگ است. تراژدی تقلیدی است از واقعه‌ای جدی، کامل و تا اندازه‌ای معین که به عمل و نه روایت بازمی‌گردد و به زبانی فاخر ترس و شفقت را برمی‌انگیزد و موجب تزکیه نفس یا کاتارسیس می‌شود. کتاب «زایش تراژدی» نخستین کتاب نیچه و در واقع، خاستگاه عمده‌ اندیشه‌های او در مواجهه با مسایل مهمی چون معنای زندگی، بدبینی، هنر و نهیلیسم دوران مدرن است. از یک‌سو، ماده‌باوری علمی و ازمیان‌رفتن حال‌وهوای دیونیزوسی انسان پسا‌سقراطی و اهل علم مدرن را از «تسلای متافیزیکی» بی‌بهره کرده است، تسلایی که می‌توانست آرام دل او در گیرودار مواجهه با واقعیت ترسناک گذر زمان و مرگ ناگزیر آدمی باشد؛ از دیگرسو، رنگ‌وروباختن اسطوره‌ها و زندگی در جهانی یکسره تهی از همه‌ آنچه درخشان و مسحورکننده است، انسان مدرن را به «انسانی بدون اسطوره و هنر» بدل کرده است که هنرش تنها می‌تواند نمایش کوتاه و تندگذر «مشاهیر» باشد. نخستین کتاب نیچه که کتاب حاضر شرح و تفسیری بر آن است، حاصل نخستین تلاش وی برای یافتن چاره‌ وضعیت چنین انسان مدرنی از رهگذر نگریستن به سرشارترین مردمان همه‌ دوران و معجون سحرانگیز آنهاست؛ یونانیان عصر آرکاییک و هنر شورانگیز و تسلابخش تراژدی. نیچه از بحث زایش و مرگ تراژدی دو منظور داشت؛ یکی اینکه از دل تراژدی یونـانی فرهنـگ زاده شده و عامـل بالنـدگی فرهنگ ملت یونان شد اما سپس افول کرد. در معنای دوم، منظور از زایش تراژدی، امید نیچه به تجلـی دوبـاره هنـر تراژیـک یونانی در بطن جهان مدرن و در موسیقی واگنر است. این‌بار نیز امید به چنین زایشی، دچار افـول شـد. عوامـل افول و مرگ تراژدی از دیدگاه نیچه عبـارت بود از: فلسـفه مفهـومی سـقراط و نمایشـنامه‌های اوریپیـدس، مسـیحیت و اخلاق‌گرایی، دیالکتیک مدرن و شخص واگنر. هدف اندیشه‌های نیچه، نقـادی فرهنـگ اروپا و به‌خصوص آلمان عصر خود او بود. این فرهنـگ به ایده‌آل‌هـای عقلـی و منطقـی بـه اصـطلاح سقراطی پیچیده شده بود و راه اصلاح آن نیز، ازطریق بازگشت به ایده‌های یونان باستان و از گذرگاه موسیقی واگنری می‌گذشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.