نگاهی به کتاب «جهان پیشرو»
غول آمریکا به کجا میرود؟
علی اخوت
در سال 2008 فرید زکریا، خبرنگار و ویراستار نشریه تایم و از نظریهپردازان و استادان شناختهشده مسایل سیاست خارجی آمریکا کتابی با نام «جهان پس از آمریکا» نوشت. ایده زکریا در این کتاب این است که آمریکا اگر میخواهد باز هم بازیگر اصلی معادلات جهانی باشد نباید به راحتی از کنار قدرتگیری کشورهای نوظهور بگذرد یا به زبان تهدید با آنها رفتار کند. او در این کتاب به تفصیل به فرآیند توزیع قدرت در جهان معاصر میپردازد و درسهایی از جابهجایی دو قدرت بزرگ انگلستان و آمریکا در قرن گذشته و انتظاراتی را که از جابهجایی سوم (ظهور دیگران) میتوان داشت، بازگو میکند. ایده محوری کتاب این است که هژمونی سیاسی- اقتصادی آمریکا دستکم در بعد اقتصادی رو به افول نهاده است. امری که ممکن است در سالهای پیش رو آرایش متفاوتی به نظم تکقطبی جهان بدهد. اتفاقی که مدتی پس از آن و با بحران بزرگ اقتصادی عملا به وقوع پیوست. زکریا در این کتاب خیزش کشورهایی مانند چین، هند، برزیل، روسیه و بسیاری دیگر از کشورها را تحولی بزرگ میداند که جهان را در قالبی نو خواهد ریخت و چشمانداز جهان جدیدی را به وجود میآورد که در آن قدرت و ثروت در حال جابهجایی است. چند سال پس از انتشار این کتاب، عدهای بر آن شدند با گردآوری آرای حدود 50نویسنده صاحبنظر در بررسی محتوای کتاب زکریا، کتاب دیگری را با نام «جهان پیش رو» پدید آورند. آنها با نظرسنجی از این محققان میخواستند دریابند که بر اساس آرای زکریا «آیا وارد قرنی میشویم که دیگر آمریکا در آن شخص نخست نیست و کشورهای دیگری در اوجاند؟ آیا پیشبینیهای نویسنده آن کتاب تحقق یافته یا این اتفاق با تاخیر روی خواهد داد؟ آیا آمریکا همچنان در اوج باقی خواهد ماند؟» پاسخ مجابکننده زکریا به بحث افول آمریکا که طی دهه گذشته بسیاری از صاحبنظران روابط بینالملل آمریکا بر حقیقت آن صحه گذاشته بودند نتیجه دو روند بوده: در داخل، انتخابهای سیاستگذارانه ضعیف آمریکا که منجر به وضعیت اقتصادی ضعیف و اقداماتی در عرصه سیاست خارجی شده با مخالفت همپیمانها همراه بوده و در خارج، «قدافراشتن دیگران» بهویژه پویایی اقتصادی کشورهای عضو بریکس. پرسش از اینکه سیاست جهان چند سال بعد چه شکل و شمایلی خواهد داشت- چه رسد به دههها بعد- پرسشی است که پاسخ به آن حتی از عهده یک علم اجتماعی جاافتاده نیز خارج است؛ چرا که عوامل تعیینکننده و تاثیرگذار بیشازحد زیادند و در رابطهای پیچیده با هم جهان پیشرو را پیشبینیناپذیرتر از پیش کردهاند؛ برای نمونه تحولات برونگرایی همچون شیوع بیمار ابولا یا گرمشدن هوای زمین میتواند تقریبا هرگونه پیشبینی مبتنی بر نتایج به دستآمده از تجربه تاریخی یا تعمیمات ساده روندهای جاری را به راحتی بیاعتبار کند. «جهان پیشرو: مناظره درباره جهان پس از آمریکا» دیدگاههای صاحبنظران حوزه سیاست درباره آینده جهان را منعکس میکند؛ در وضعیتی که آمریکا هژمونی خود بر این جهان در قرن بیستم را از دست داده است. محققان شرکتکننده در این مناظره کتاب زکریا را مبنای مضمونی کار خود قرار دادهاند، ولی نه به این دلیل که لزوما با تمامی نتیجهگیریهای او موافقند و قصد تبلیغ بیش از پیش او را دارند بلکه از آنرو که معتقدند جابهجاییهایی در سیاست بینالملل که اساس تحلیل او را تشکیل میدهند چنان اهمیت دارند که ارزیابی و بحثی دقیقتر را میطلبد. این کتاب پس از آشنایی با نویسندگان فصلها، به همراه یک پیشگفتار و یک مقدمه و آشنایی با ویراستاران، در پنج بخش باعنوان چارچوببندی مناظره، جابهجاییهای قدرت، قامتافرازان و دیگران، جنگ و صلح، سکانداری جهان و انرژی و محیطزیست تدوین شده است. این کتاب نوعی پیشبینی درباره مسایلی است که باگذار از سلطه آمریکا و قدبرافراشتن قدرتهای دیگر میتواند پدید آید؛ مجموعهای از استدلالهای ناهمگون از زبان صاحبنظران و دستاندرکاران حوزه سیاست که بهصورت مناظره بین نماینده رشتههای علمی و دیدگاههای نظری مختلف گردآوری شده است. کتاب با بحثی آغاز میشود که هدف از آن چارچوببندی مناظرههای کتاب بین کارشناسان مختلف است. در این بخش، پس از مقدمه، فصلی آمده که برگرفته از کتاب زکریاست. بهدنبال آن ارزیابی استدلال زکریا را بههمراه بحثی درباره خطرات تغییر توازنهای قدرت میخوانیم. این چند فصل برداشتی از پرسشها و مسایل اساسی به دست میدهد که هنگام هرگونه بررسی درباره «جهانپیشرو» به ذهن متبادر میشود. آیا آمریکا نقش برجسته و پیشتاز خود را در امور جهان حفظ میکند یا مانند غولهای فروافتاده دورانهای گذشته به قهقرا میرود؟ در بخش دوم، ارزیابی واقعگرایانهای از روندهای آتی قدرت ارایه میشود و این پویشها را نهتنها از منظر ایالاتمتحده بلکه از دید کشورهای درحالرشد بررسی میکند. در بخش سوم بحث مشخصتری مطرح میشود درباره خط سیر و هدایت جنگهای آینده از جمله آینده جنگافزارهای هستهای، کنترل تسهیلات و «جنگهای لیبرالی در دوران مخاطره». بخش چهارم بیشتر نگاهی به نگرانیهای لیبرالی درباره حقوق و نهادها و سرنوشت آنها در جهانی فارغ از چیرگی آمریکاست. سرانجام در بخش پنجم مسایلی مطرح میشود که در تحقیقات رایج غالبا نادیده ماندهاند: انرژی و محیطزیست. هرچه باشد ممکن است جهان پس از آمریکا در نهایت تیره و تار و گرسنه باشد. عوامل دخیل بیش از حد زیادند، قوت و قدرتشان بیش از اندازه متغیر است و تشخیص ترکیباتی از آنها که در بازی وارد خواهند شد چنان دشوار است که پیشبینیهای فراگیر را غیرقابلاعتماد میکند. در فضای جامعه بینالمللی و افول آمریکا، مطالب این کتاب از جانب هواداران لیبرال دموکراسی آمریکایی و نمایندگانی چون زکریا که دلنگران ازدسترفتن این امپراتوری هستند میتواند به روشنشدن شرایط امروز کمک کند. اما آیا نمیتوان و نباید از منظری دیگر به «ازدسترفتن» سلطه و پایان جهان تکقطبی نگاه کرد: از دید مردمی که در نتیجه مشکلاتی همچون بیماریهای واگیردار، مشکلات محیطزیست و فقر جهانی تا جنگ و «مداخلات بشردوستانه» آمریکا، آواره، کشته و بیخانمان شدهاند؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.