علیرضا موسویزاده، استاد دانشگاه در گفتوگو با شرق بررسی کرد
تجربه تاریخی نظام دوحزبی
شرق: با دکترعلیرضا موسویزاده استاد دانشگاه و متخصص دیپلماسی انگلستان درباره پیشینه تشکیل دوحزب محافظهکار و کارگر در انگلستان و تفاوتهایش با سیستم دوحزبی آمریکا صحبت کردهایم. آیا در ایران هم امکان شکلگیری دوحزب فراگیر اصلاحطلب و اصولگرا میسر است؟ اگر قرار باشد به ریشهها و شرایط نظر کنیم. پاسخ منفی است. موسویزاده اگرچه میگوید که متخصص آکادمیک مسایل داخلی ایران نیست اما به نکاتی اشاره میکند؛ اول به تفاوت شرایط دو کشور و دوم به سابقه تکامل احزاب در انگلستان و ایران که فاصلهای به اندازه سه قرن دارد. ناکارآمدی سیستم فعلی تحزبورزی در ایران باعث شده برخی چاره را در تشکیل احزاب فراگیر بدانند و از ایجاد حزب فراگیر اصولگرا و اصلاحطلب سخن بگویند. احزابی که میتوانند نمایندگی جریانهای اصلی قدرت در ایران باشند. در آمریکا یا انگلستان ما با دوحزب اصلی روبهرو هستیم. آیا ایران هم میتواند از این مدل الگو بگیرد یا به سمت این ساختار برود؟ سیاست و حکومت در داخل انگلستان کاملا متفاوت با کشورهای دیگر اروپایی مانند فرانسه و آلمان است که سیستم چندحزبی حاکم است. سابقه شکلگیری احزاب در انگلستان به اوایل قرن 17میلادی بازمیگردد. چون این کشور اصولا سابقه فئودالی قویتری نسبت به دیگر مناطق اروپا داشته و آنچه الان میبینید تکاملیافته همان سیستم است. وقتی به مرور زمان براساس نیازهای اقتصادیاش مجبور شد به تجارت بپردازد، در نهایت طبقات دیگری از درون طبقات موجود در آن شکل گرفت. مانند طبقه کارگر. ستون یا تنه اصلی قدرت در جامعه انگلستان یعنی همان فئودالیته برای اینکه به مطالبات طبقه جدید پاسخ دهد آنها را در بخشی از منافع خود جذب کرد. چون اگر در برابرشان موضع میگرفت یا میایستاد، بیثباتی در پی داشت. برای همین اینها توافق کردند که به مطالبات طبقات جدید پاسخ دهند و جذب منافع خودشان بکنند. یعنی کارگران و کشاورزان جذب منافع فئودالها شدند. به طبقه کارگر اجازه ایجاد اتحادیه دادهشد که به مرور به حزب کارگر بدل شدند. اسم حزب کارگر هم پیشتر، حزب «لیبرال» بود و حزب محافظهکار هم حزب «ملی» که بعدا تغییر نام یافتند. درواقع حزب محافظهکار خودش را حزب اصلی کشور میداند که احزاب دیگر از درون فعالیتهای این طبقه و منافع آن متولد شدند. البته در انگلستان احزاب دیگری هم وجود دارد. برخلاف آمریکا که صرفا دوحزبی صرف است، حزب ملیگرایان ولز، ملیگرایان اسکاتلند و حزب سوسیال دموکرات هم وجود دارد. اما علت اینکه این چرخش قدرت و دولت عموما بین این دوحزب میچرخد، این است که مردم معمولا منافع خودشان را در این دوحزب متجلی میبینند. علت اینکه حزب سوم زیاد در قدرت پا نمیگیرد بهخاطر سیستم رایدهندگی این کشور است. در انگلستان کسی که اکثریت را در مجلس به دست آورد، دولت را تشکیل میدهد و حزبهای کوچک نمیتواند پا بگیرد و در اقلیت میمانند. تفاوت دیگر انگلستان با آمریکا در این است که این دوحزب در زندگی روزمره مردم حضور و دخالت دارند. از بحث دولت در سایه در پارلمان گرفته تا اعضای کابینه که در وهله نخست نماینده مجلس هستند و بعد عضو کابینه. یعنی به شکل زنجیرهوار اینها باهم گره خورده و از هم گسیخته نیست. مثلا اگر فردا انتخابات شود و دیوید کامرون رییس حزب کارگر در حوزه خودش رای نیاورد، پست نخستوزیری را هم از دست میدهد. میشود این وضعیت را با ایران مقایسه کرد؟ در ایران هم تقریبا میشود گفت که دو گروه اصولگرا و اصلاحطلب به نوعی جریانهای اصلی هستند. شرایط اصلا قابل مقایسه نیستند. مثل دو آدمی که از دو خانواده کاملا مختلف متولد شده باشند هرکدام یک فلسفه متفاوت و نیازهای متفاوت دارند. در انگلستان مردم منافعشان را در این دوحزب میبینند برای همین آنها به ستونهای اصلی سیاست قدرت بدل شدهاند. البته ابتدا تداخل منافع وجود داشت اما بعد برای دفع تداخل منافع سیستم پارلمانی شکل گرفت. به اعتقاد من عملا هم این دوحزب یکی هستند چون منافع کلان کشور مشخص است و این احزاب فقط برای اینکه کشتی سیاسی در داخل واژگون نشود، شکل گرفتهاند. اگر خاطرتان باشد حزب کارگر هم مدتی نتوانست وارد قدرت شود و زمانی که توانست خود را به روز کند، دوباره به قدرت بازگشت. در انتخابات 2010 به ائتلاف روی آوردند. چون هیچکدام از این دوحزب اکثریت را در پارلمان به دست نیاورد برای همین با حزب سوم ائتلاف کرد. درواقع سیستم ائتلاف هم در آن کشورها با آنچه در ایران بهنام ائتلاف خوانده میشود، متفاوت است. آنجا هم ائتلاف از سوی احزاب صورت میگیرد، اما اینجا در کل افراد هستند که نقش بیشتری ایفا میکنند. بعضا گفته میشود که فراگیری دوحزب در انگلستان به گذشته آنها بازمیگردد ولی در مدل ایرانی در صورتیکه افراد بخواهند یک حزب فراگیر شکل دهند به مشکل برمیخورند. نظر شما چیست؟ بله. حزب کارگر پیشتر چند اتحادیه کارگری بود که بعدا تشکیل حزب لیبرال دادند و بعدا هم اسم حزب کارگر را روی خودشان گذاشتند. در دهه80میلادی هم چون متناسب با نیازهای جامعه به روز نشدهبود، حزب لیبرال دموکرات از درون آن متولد شد. سابقه تکامل احزاب در انگلستان سه قرن است اما ایران تجربهای 36ساله یا در بهترین شکل یکصدساله آن هم نه به شکل پیوسته و مستمر، دارد. ایران راه درازی در پیش دارد و سیستم تحزب در آن باید براساس نیازهای داخلیاش تکامل پیدا کند. به اعتقاد من پیش از مقایسه وضعیت بین ایران و انگلستان باید به زمینهها و نیازها توجه کرد. اینکه آیا این شباهت وجود دارد یا نه؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.