یک سفرنامه متفاوت از اربعین ۱۴۳۶
میعاد در بلا
سعید برآبادی
زمان به چهل میرسد؛ درد به یاد میآید. زخمِ خوبنشده، یادآوری میکند خودش را و آگاهی-حتی موقت- جای فراموشی را میگیرد. شاید 40 روز زمان لازم باشد تا هرسال، معنای ظلم رفته را دوباره دریابند. آن راه را طولانی میکنند؛ راهی را که میشود با طیاره و ماشین پیمود، پای پیاده میآیند، پای برهنه طی میکنند، سینهخیز میشوند تا راه، طویلتر و طویلتر شود؛ از وطن خود به وطن فرقشکافته عدالت، از آنجا به وطنِ بیسر و بییاور و بعد به آسمان، چراکه دیگر زمین نه صبور است و نه پذیرنده. خاک رُسی است با رگههایی از خون خدا. بیتوتهای کوتاه در نجف با شمایل کوفیان پا در نجف میگذارند و رو بهسوی شارع مرکزی شهر میروند تا آن گنبد طلایی آرام که در میان بازارچهها آرام گرفته و زمزمه میکنند: پدرت بارها در گوشمان خواند «عوضا» و ما که در برابر قدرت، جاهلان تاریخیم، «خلفا» کردیم، پشت کردیم به او و تمام معنای عدالت، تا به ناله بگوید: « عِوَضا وَ بِالذُّلِّ مِنَ اَلْعِزِّ خَلَفا إِذَا دَعَوْتُکمْ إِلَی جِهَادِ عَدُوِّکمْ دَارَتْ أَعْینُکمْ کأَنَّکمْ مِنَ اَلْمَوْتِ فِی غَمْرَه وَ مِنَ اَلذُّهُولِ فِی سَکرَه یرْتَجُ عَلَیکمْ حَوَارِی فَتَعْمَهُونَ فَکأَنَّ قُلُوبَکمْ مَأْلُوسَه فَأَنْتُمْ لاَ تَعْقِلُونَ». پس این سفر با زیارت او آغاز میشود که خون از فرقش تمام نجف را غرق در سکوت کرده. سفر با او آغاز میشود تا همسایگی وادیالسلام را قدر بدانیم و به یاد بیاوریم آن همه را که به زیر خاک فرو رفتهاند و امروز نامی از آنها نمانده، اما او که شمایل درد است، شمایل تنهایی و مغازله با چاه، در آستان طلاییاش، همچنان ندای یاری میدهد و دندان بر جگر میساید از سست پیمانی کوفیانی که ما هستیم؛ ایستاده، غمزده و گناهکار تا که بخششی در کار باشد بهخاطر سرهایمان که در چالههای برف فرو رفتهاند. تاریخ بر دندههایمان رد جور میگذارد بیآنکه بدانیم خون عدالت را نه بیوفایی که شمشیر جهالت بر محراب پاشاند. پس به وادیالسلام میرویم؛ در بیتوته کوتاهی که جهان است در فاصله گناه و دوزخ. دیدار میکنیم با قبور خشتی و آجری باستانیترین پیامآوران وحی. هود را در آغوش میگیریم و از صالح عیادت میکنیم. در گوش آن بقعه سبزکلاه، زمزمه میکنیم که ما را ببخشد که کشندگان شترش بودهایم و حالا هر رعدوبرقی که در آسمان میقرمبد، درمییابیم که ثمودیان تاریخ نمیمیرند که اگر میمردند، کربلا در سال61 کودکی خونبار نمیزایید. و از آنجا رو به جانب هود میکنیم: و تو ای هود! ای هدایتیافته! ای عابر نسل نوح که به عادیان گفتی فریب کاخهایتان را در زمینهای حاصلخیز نخورید! «عفو! عفو! عفو!» که امروز مدفون به زیر خروارها خاک، نه ردی از آن کاخها بهجا مانده و نه پیامت، بهانهای شده برای کاخ نساختن! در آستانه کربلا آنگاه، سفر در بعد تازهای آغاز میشود؛ هشتاد کیلومتر راه با هزارو460 تیرک در هر 50 قدم. راه را پیاده میروند تا لذت دیدار، وجودشان را از هم نپاشد. در میانه راه، موکبها ردیفبهردیف، درخواست اطعام دارند؛ چای عراقی، قیمه و بوی گلاب. بوی پتوهای سهروز سفر با پای پیاده، بوی خستگی، خاک و چشمدوختن به مقصدی که از پی هر تیرک، آشکارتر میشود بیآنکه به دیده آید. برفراز هر تیرک، گویی شهیدی به محراب رفته. در فاصله هر تیرک، گویی قدمی به قدم دیگر میچسبد تا بار انسان میان انسانیت تقسیم شود؛ از آستانه نجف تا آستان کربلا؛ سهروز راهرفتن برای دیدن یک تابلو، تابلوی محشر. محشر فرا میرسد، خاک برمیخیزد و محکومان بهسوی «هکذا» میروند. خاک در چشمشان فرو میرود و آنها قدمبهقدم سرعت میگیرند؛ به اشتیاق آتش، تا بار گناه خود را زمین بگذارند؛ باری که خاک، باری که آسمان بر دوششان گذاشته. نسل از پی نسل، هرولهکنان بهسوی بلا میروند تا کربلا، با چهره عبوس تاریخ در قتلگاه، خیره خیره در چشمهایشان نگاه میکند: - ما را میبخشی؟ - چگونه شما را ببخشم که حتی کودکان را نبخشیدید؟ - ما را از گناه پدرانمان پاک میگردانی؟ - چگونه شما را از گناه پدرانتان پاک کنم که شما به خاطر ایمان پدران، از خون فرزندان نگذشتید؟ - هوا گرم است و ما سراسر سراسیمه آمدهایم بلکه امید بخششی در کار باشد... . - امید هست برای همه، اما نه برای شما! -پس چگونه خواهد شد سرانجام این سوز مگو درون سینههایمان؟ تا کی نام فرزندانمان را حسین و زینب و ابوالفضل بگذاریم و هربار که نامشان را صدا میزنیم، از عمق جگر گریه کنیم؟ - گریه کنید! خون بگریید! شاید که سال بعد... شاید که سالها بعد... وقتی که پنجرههای طلایی این بارگاه، زیر برف پنهان شد و سرما توانست، این دیگ جوشان تقدیر نینوایی را از قلیان بیندازد، شاید زمانی که فراخوانده شدیم و یک به یک دوباره «قولی بلی» گفتیم. - امیدوار باشیم؟ - ناامیدی گناهی دوباره است، گناهی روی گناه تان. کربلا رو میپوشاند آنگاه راه خود را ادامه میدهند، با زبان مادریشان لعن خواهند کرد شکنندگان وعده را، لعن خواهند کرد تیرپرانهای سینه علیاصغر را، لعن خواهند کرد ظلمی را که نه با شمشیر که با نگاههای سرد به آن صدای «هل من... » خیره بود و سرازیر میشوند به کربلا؛ شهری از باستان دور تا امروز؛ 1436. خیابانها و کوچهپسکوچههای کربلا را یک به یک طی میکنند، در پشت، لوازم این سفر دشوار، در دست، چوبهای بلندی که از خمشدن کمرشان جلوگیری میکند و در آغوش، کودکانی که قرار است بیاموزند رسم خونبارِ «نه گفتن»های زمانه را. چشمهایشان از اشک خشک و گونههایشان از ضربهها ترک برداشته و باد سوزان، اعضای چهرهشان را پراکنده میکند و هر قدمی که برمیدارند به محشری کبری دیگری نزدیک میشوند؛ ناله میکنند به زبان مادری، بغض میکنند به لهجه انسانی و سیاه، ابدیترین رنگ جهان میشود. کربلا خیره به آنها نگاه میکند، ترحم کرده و در میگشاید اما چهره در نقاب میگیرد و رو میپوشاند چراکه تاب دیدار قاتلان خود را ندارد. شهر بزرگ شده، قامت راست کرده در میان وسعت شهرنشینی، اما پیش از آن نوایی بوده، نیزاری از موسیقی و شعر و نوروز؛ مکان برافراشته شدن برجهای بابل و بعدها، آرامگاهی برای مسیحیان دنیا، اما از 61 هجری به بعد، عروس سیاهپوش به حجله نرفتهای است با کودکان نزاییده: - من فرزند شیرم. فرزند قدیمیترین سراچه تاریخ که محفوظ میداشت و نجاتبخش بود، پیش از آنکه غرق در خونم کنند. من سرای پرندگان بودم، در محفظهای میان فرات و دجله، ساحل آرامی بودم برای آنها که حیات میخواستند و در جستوجوی معنای زندگی بودند. امروز از من چه مانده؟ جز تنی که دستهای قطعشدهاش دوباره نمیرویند؟ جز گلوی پارهشدهای که هنوز «هل من ناصر ینصرنی؟» میگوید و این علامت سوالها که فریاد عطش است، فریاد خیمهگاه، فریاد سوختن، فریاد بازگشت حر، فریاد دهان انسان در برابر پیکر بزرگ نادانی. زایران روان به سوی شهری میشوند که درهای خانهاش را به روی هیچکس نمیبندد؛ رسم میهماننوازی کربلاییها در چله نشینی آن غم بزرگ، عود میکند؛ چوب حراج میخورد به خانه و سفره و آب و همه را نذر میکند. پاهای خسته اندکی آرامش میخواهد؛ سه روز راه رفتن، عطش بیپایان دیدار را شعلهور کرده و تا نماز بعدی، بازگشت به خود و به قرارِ تن نیاز است. تن که آرام گرفت، حرکت بهسوی بینالحرمین آغاز میشود، اما از کجا؟ از کدام معبر؟ کربلا لبخند میزند و در آغوششان میگیرد: من شهری بینقشهام. مسیرهایم در هم و برهم است، هیچ تابلو و نشانی در من نیست اما کسی اینجا گم نمیشود، همه راهها به قتلگاه ختم میشود و آنهایی که حیران جمعیت شدهاند یا آمدهاند که با گم شدن، مجاورم شوند یا کسی گمشان کرده. بوی خون هنوز در خیابانهایم جاری است و هر چه سیمان ساختمانها و آسفالت خیابانها قطورتر شود، باز هم مجال اختفای این عطر معصوم و مظلوم را نخواهد داشت. از نخلستانهای آن سوی علقمه خشکشده تا بینالحرمین با گلهای مصنوعیاش؛ بوی خون جریان دارد. و در این جریان؛ ملاقات اتفاق میافتد. دیدار پراشکی به کوتاهی، لمس لحظهای و غیرممکن ضریح تا بیواسطه مقتولان آزادگی را لمس کنند و بعد سکوت. سکوت در هیاهوی میلیونی ضریحهای معظم. سکوت در میان اشکها و استغاثهها، سکوت در میان فریادها و نمازها، سکوت در میان علمها و کتلها و پرچمهای مغموم. سکوت در میان همه آنچه که هست، که بوده و که باید باشد اما نیست! سکوت در میان نیستن آنها که با نبودشان ردی از یادآوری بهجا گذاشتهاند. در میان این سکوت، طغیان علیه ظلم در درون زایران، نطفه میگذارد. بازمیگردند از بینالحرمین، با صورتهایی به رنگ قمر که اینجا مقتل قمر کربلاست. بازگشت روی دایره آنگاه بازمیگردند از شهر بلا، از فرات دور میشوند، از خیابانهای سراسر نذری. دور میشوند و تکرار میکنند: «میروم و ز سر حسرت به قفا مینگرم / خبر از پای ندارم که زمین میسپرم» و هر بار که در قفای خود، آن ضریح مجروح را میبینند، خاک هورالعظیم در چشمهایشان میپاشد. بیرقهای سیاهشان در باد تکان میخورد و پاهای سوخته و تاولزده به یادشان میآورد که مقصد، در دایره زادگاه-کربلا و دوباره زادگاه حل شده تا جایی که فقط روی دایره راه میروند. هروله میکنند در میان ساختمانها و جادههای نوساز. کربلا هر چه پیشرفت کند، هرچه اتوبان و ساختمان و مال بسازد باز هم کربلاست؛ همان صحرای محشر طغیان. همان حکایت جانسوز فراموشی. در تمام طول راه، آدمهای بیصورت از کنارمان میگذرند، گویی تمام صورتشان را گریه کردهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.