بلایای طبیعی و اجتماعی و بیاعتمادیهای چندجانبه
اعتمادکردن تجویزی نیست
سیدابراهیم عمرانی .دبیر سابق سیب (ستاد یاری بم)
در شرایطی که منابع و امکانات کافی نداریم و باید از کمترین امکانات بیشترین استفاده را ببریم، از همان منابع کم گردآوریشده بد استفاده میکنیم یا دور میریزیم. این وضعیتی است که در بلایای طبیعی متعددی که بهعنوان نیروی کمکی در آنجا حضور پیدا کردهام، بهعینه مشاهده کردم. شور مردمی در روزهای نخست همه را دربر میگیرد و با دست خالی به سمت منطقه آسیبدیده میروند. در این روزها مردم پیراهن تن خود را میبخشند و خوراک ناچیز خود را با دیگران شریک میشوند ولی یکماه بعد که بلادیده، از شوک اولیه خارج میشود و تازه میفهمد چه نیاز دارد و چه مشکلاتی دارد، دیگر کسی نیست که کمک کند. چرا هربار این سناریو تکرار میشود؟ چرا مردم بهواقع انساندوست ما و سازمانهای مردمنهاد آنها و نیز سازمانهای امدادی دولتی و شبهدولتی ما نمیتوانند از اینهمه تجربه در منطقهای بلاخیز از جهان کمک بگیرند و سازوکاری تعریف کنند. پاسخ من به این پرسش بیاعتمادی چندجانبه در جامعهای است که باید اعتماد را دوباره به آن یادآوری کرد و بازآموخت. بیاعتمادیای که از آن صحبت میکنم، بیاعتمادی چندجانبه است. به هر طرف که نگاه میکنید آن را اگر نه 100درصد، ولی میبینید. که من آن را یکی از علل شکلنگرفتن و سازماندارنشدن نهادهای کمکی در بلایای طبیعی و اجتماعی میدانم. مهمترین کار در شرایط آرامش مانند اکنون، سازماندهی و تقسیم کار است. ولی این بیاعتمادیها حتی در این دورهها مانع سازماندهی و تقسیم کار میشود. اگر بخواهم مراحلی را برای بلایا بشمرم، آنها را به قبل از فاجعه، زمان فاجعه و بعد از فاجعه تقسیم میکنم و بر همین اساس میتوانیم تشخیص دهیم که ما سه کار مهم داریم: آموزش، فرهنگسازی و پیشگیری و نجات تا اسکان موقت و امداد. کمک خود در جامعیت خودش امری است تخصصی و وقتی که به این بخشها نگاه میکنید، تخصصیبودن آن را بهخوبی درمییابید و در هر یک از این سه بخش، تخصصهایی نیاز است و برای هر تخصصی، نهاد یا سازمانی باید آماده باشد. در همهجای دنیا، محور نجات، سازمانهای بزرگ شبهدولتی مانند هلالاحمر هستند. آنها هستند که میتوانند در نجات نقش موثری داشته باشند. سازمانهای غیردولتی توان زیادی برای مرحله نجات ندارند، مگر در هماهنگی و کمک به سازمان اصلی امداد و نجات کشورها و بهعنوان نیروی داوطلب همکار ایشان. مرحله نجات به نیروی آماده، متخصص و مجرب به علاوه امکاناتی دارد که بیشتر در توان سازمانهایی چون جمعیت هلالاحمر و صلیبسرخ جهانی است. اعزام نیروی فوری، هلیکوپتر، حمل مجروح، سازماندهی تلفات و اسکان موقت، همه اینها به بنیه انسانی و مالی قوی نیاز دارد و باید متولی، این مرجعیت را داشته باشد که در مواقع لزوم از نیروهای نظامی و انتظامی در کار نجات بهره بگیرد. در زلزلههای بزرگ، عملا نیروی کافی در اختیار این سازمانها نیست و این سازمانها دست به دامان نیروهای آموزشندیده و سربازان میشوند که اغلب آنها میتوانند موجب خسارت جسمی به زیرآوارماندگان شوند. چرا نیروهایی که در روزهای اول بلایا با شوری وصفناپذیر، تلاش میکنند که خود را به موقعیت برسانند، در سازمانهای امداد و نجات آموزش لازم را نمیبینند تا در این روزها، زیر نظر این سازمانها به کمک بشتابند؟ چرا داوطلبان کم هستند و تلاش میکنند کاملا فردی به میدان بروند. مگر در چند زلزله اخیر ندیدهاند که با حضور فردی خود و با استفاده از وسایل نقلیه شخصی خود چقدر کار امداد را برای نیروهای رسمی و آموزشدیده سخت میکنند؟ چرا دوست ندارند زیر نام سازمانی متخصص و معتبر مانند هلالاحمر به میدان بروند؟ شاید نمیدانند تجربه ندارند و باید فرهنگسازی شود. مرحله امداد، درست برعکس مرحله نجات که به آموزش و سازماندهی دقیق کمکهای بزرگ دولتی و شبهدولتی نیاز دارد، میتواند به طور کلی به سازمانهای مردمنهاد واگذار شود و دولت با نظارت بر کار آنها و ارسال کمک، حتی کمکهای تجهیزاتی و تدارکاتی از طریق آنها، خود به مراحل دیگری مانند اسکان دایم بلادیدگان و نجاتیافتگان بپردازد. سازمانهای مردمنهاد تخصصی، در بلایای طبیعی میتوانند در شرایط آرامش دور هم جمع شوند و تقسیم کار کنند. جلساتی مانند نشستهای سالگرد زلزله بم که در سال 1392 با کمک حسینیه ارشاد و با حضور سازمانهای امدادی شبهدولتی و سازمانهای مردمنهاد فعال در زلزله بم برگزار شد، قبلا نداشتهایم. ادامه این جلسات میتواند به تقسیم کار تخصصی بین فعالان منجر شود. من این نشستهای سهگانه را که مسوولان شهری بم هم از جلسه دوم در آن حضور یافتند، به فال نیک میگیرم و خواستار ادامه آن برای تقسیم کار هستم. و اما مرحلهای را که مرحله اول بود و من آخر از آن یاد میکنم، مرحله آموزش، فرهنگسازی و پیشگیری است که به کمک سازمانهای مردمنهاد، نیروهای شبهدولتی دولت و بهویژه رسانهها و در پیشانی آن رادیو و تلویزیون، نیاز جدی دارد. حتما به این شعار مهم توجه کنید: «سرمایهگذاری در پیشگیری، اقتصادیتر است.» به گزارش بانک جهانی «سرمایهگذاری به ازای هر یک دلار در بخش پیشگیری، میتواند از هزینهکردن 40 دلار در آسیبزدایی جلوگیری کند.1» در این مرحله سازمانهای مردمنهاد میتوانند با سرمایه خود و نیروی انسانی متخصصی که در دسترس دارند، در کارآموزش و فرهنگسازی، به دولت بسیار کمک کنند، لیکن هماهنگی آموزشهای تخصصی و اینکه هریک از این سازمانها چه آموزشهایی را آماده کنند و حتی چه برنامههایی را برای پخش در رسانهها آماده کنند، میتواند در شورایی مرکزی و با حضور و نظارت افرادی کاملا تخصصی از سازمانی چون هلالاحمر انجام شود. در بالا سوال کردم چرا ما که این لالاییها را بلدیم، خودمان خوابمان نمیبرد؟ میتوانیم ساعتها درباره آن حرف بزنیم و ادعا داریم که در همه بلایای طبیعی 40سال گذشته حضور داشتهایم، پس چرا نمیتوانیم این هماهنگیها را که راحت به زبان میآوریم، انجام هم بدهیم؟ و خودم پاسخ دادم بیاعتمادی چندجانبه و این را اضافه کنم که اعتماد، تجویزی نیست. در زلزله ورزقان دوستانی با ما تماس میگرفتند که کمکهایمان را کجا بیاوریم یا به چه حسابی بریزیم، «سیب» که به علل مختلف، این بار امکان حضور جدی در موقعیت را نداشت، دیگرانی را معرفی میکرد که میتوانید کمکهایتان را به حساب رسمی ایشان واریز کنید و در اغلب تماسها پاسخ آخرشان این بود، نه میخواهیم به دست خودشان بدهید. چرا هلالاحمر نه؟ چرا یک سازمان مردمنهاد دیگر نه؟ مگر دیگران با کمکهای شما چه میکنند؟ ولی جواب همین بود و احتمالا دوستان دیگری هم که کمکشان را به سازمان دیگری میسپارند، همین حرف را به آن سازمانها خواهند زد. شما با دوستی که در وقایع قبلی شما را آزموده و شفافیت شما را و حسابپسدادنتان را دیده و اصرار دارد کمکش را از طریق شما به دست زلزلهزده یا سیلزده برساند، چه برخوردی میکنید؟ در نهایت ما که همواره در بلایای اخیر، کمکها را جمعآوری و به دلایلی که در بالا گفته شد، در روزهای اول توزیع نمیکنیم، اینبار هم به دوستان خود گفتیم وجوه خود را به حساب «سیب» بریزید. ما چهارماه بعد از زلزله ورزقان و در سرمای زمستان آذربایجان و با بازدید از مناطق آسیبدیده، با توجه به اینکه شرکت گاز بهسرعت دسترسی به شبکه گاز را برقرار کرده بود، اقدام به خرید بخاری گازی و توزیع بین خانوادهها کردیم. گزارش آن را هم به دوستان خودمان در داخل و خارج از کشور تقدیم کردیم. دولت خوب میداند که سازمانهای مردمنهاد ایرانی در خارج از کشور یکی از مهمترین محلهای ارسال کمک در بلایای طبیعی و اجتماعی هستند. در اینجا باید به دو نکته اشاره کنم: 1- بسیاری از سازمانهای مردمنهاد ثبت نمیشوند، بنابراین حسابهای این نهادهای غیررسمی ولی مورداعتماد عدهای از مردم، حسابی شخصی است. اولین مساله حساب شخصی، شفافنبودن حساب است که باز هم اعتماد متقابل بین ما و مردم، تاکنون تنها راهحل بوده است. بهعلاوه موضوع دریافت پول از سمنهای خارج از کشور را با مشکل روبهرو میکند که مثلا یکی از آشنایان سازمان مردمنهاد خارجی در ایران، پول را به حسابی که ما معرفی میکنیم واریز کردهاند و بعد از مدتی صورتحسابها و گزارش کارها را تحویل گرفتهاند. 2- این سمنهای خارج از کشوری با ما که یک سمن ایرانی هستیم، به دوگونه کار تعریف میکنند. گاهی از ما مشورت میگیرند و ما به آنها میگوییم این کارهای انجامنشده است و این کمبودها هست و به آنها در تصمیمگیری کمک میکنیم که بیشتر کوچکترها و وجوه کوچک هستند. ولی گاهی خودشان تصمیم مشخص دارند که معمولا بزرگترها اینطور هستند. اینها برآورد هزینه میخواهند و از ما هم فقط همان کار را انتظار دارند. دولت و کارکنان ادارات ذیربط نیز باید بدانند که برای حفظ آبرو و اعتباری که حاصل چندینسال کار یک سمن است، باید همانکاری را که داوطلب کمک از شما خواسته، انجام دهید و به همان صورتی که او میخواهد، عمل کنید وگرنه این اعتماد دچار خدشه خواهد شد. سازمانهایی مانند ما که فقط در بحرانها فعال میشوند و معتمد و واسطه هزینهکرد افراد دیگری هستند، از خودشان اختیاری ندارند و اعتبارشان نزد دوستان خودشان، تنها سرمایهشان است و بس. اجازه دهیم این اعتمادها باقی بماند و با همین اعتمادها، سرمایههای بیشتروبیشتری را در دفعات باز هم بیشتر جلب کنیم. بگذاریم مردم کمکهایشان را به هموطنانشان از هر راهی که دوست دارند و به آن اعتماد دارند، برسانند. بازگرداندن اعتماد به مردم در هر اندازه و ابعادی، در بازسازی و فراهمکردن اعتماد ملی (که بزرگترین سرمایه دولتهاست)، نقش مهمی ایفا خواهد کرد. بگذارید مردم اعتمادکردن را از هرجا که دوست دارند، شروع کنند، مطمئن باشید که اعتماد بزرگ از همین اعتمادهای کوچک ساخته میشوند. تکرار میکنم اعتمادکردن تجویزی نیست. پینوشت: 1- The World Bank. (2006). Prevention Is Better Than Cure: New Approach to National Disasters. Retrieved November 23, 2010.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.